Քաղաքականություն
28.10.2024 | 23:30
Մինչ Թուրքիան կշռադատում է հոկտեմբերի 21-ին ԱՄՆ Փենսիլվանիայում մահացած հայտնի կրոնական քարոզիչ Ֆեթուլլահ Գյուլենի FETO շարժման դեմ պայքարելու իր տարբերակները, թուրք պաշտոնյաները հնարավորություն են տեսնում թուլացնել խմբավորումը և լուծել Վաշինգտոնի հետ տարաձայնությունները: Այս մասին ասվում է Al Monitor-ի անդրադարձում։
83-ամյա Գյուլենը և նրա շարժումը մեղադրվում են Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կառավարության դեմ 2016 թվականի անհաջող հեղաշրջման փորձը կազմակերպելու, ինչպես նաև զուգահեռ պետություն ստեղծելու մեջ: Տարիներ շարունակ Թուրքիայում բանավեճեր էին՝ ինչ անել Գյուլենի և նրա շարժման հետ։ Նրա մահից հետո ուշադրությունն արդեն բևեռվել է գործչի հետևորդների վրա, որոնք ջանում են վերակառուցել խմբավորման կայսրության ղեկավարությունը, որը բաղկացած է բիզնեսներից, դպրոցներից, լրատվամիջոցներից և լոբբիստական խմբերից:
Ըստ հրապարակման՝ քանի որ 1999 թվականից ի վեր Գյուլենի ինքնաքսորը Միացյալ Նահանգներում եղել է Անկարա-Վաշինգտոն հարաբերությունների հիմնական խնդրահարույց կետերից մեկը, որոշակի հույս կա, որ նրա մահը կարող է նվազեցնել լարվածությունը թուրք-ամերիկյան հարաբերություններում, որոնք դանդաղորեն բարելավվում են այս տարվա սկզբից:
Թուրք պաշտոնյաները, որոնք զրուցել են Al-Monitor-ի հետ, տեսնում են մի քանի գործոններ, որոնք կարող են ձևավորել հետգյուլենական շրջանը, այդ թվում՝ հակառակորդ խմբավորումները, որոնք այժմ, հավանաբար, միմյանց դեմ դուրս կգան։ Նրանք կարծում են, որ թուրքական կառավարությունը կարող է բազմակողմ ռազմավարություն հետապնդել ցանցերն է՛լ ավելի թուլացնելու համար:
Գյուլենը հավատացյալների համաշխարհային ցանցի առաջնորդն էր, որոնք իրենց շարժումն անվանում են «Հիզմեթ» (թուրքերեն՝ «ծառայություն»): Թուրքերի մեծամասնությունը նրանց անվանում է ֆեթուլլահիստներ, գյուլենականներ կամ ավելի հաճախ՝ FETO։ Գյուլենը հայտնի է դարձել Սառը պատերազմի ժամանակ կատաղի հակակոմունիստական կրոնական և ազգայնական շրջանակների շրջանում: Նա լայն համբավ է ձեռք բերել 1990-ականներին՝ ձեռք բերելով լայն լսարան, հրապարակելով իր քարոզները ԶԼՄ-ներում, ստեղծելով հավատարիմ համախոհների բազա ոստիկանական, զինվորական, դատական և քաղաքացիական ծառայության մեջ:
Գյուլենի համաշխարհային ժողովրդականությունը համընկավ 2000-ականների սկզբին Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ու նրա «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (AKP) վերելքի հետ Թուրքիայում: Գյուլենականներն ու ԱԶԿ-ն ի սկզբանե համագործակցում էին, սակայն հետո տարաձայնություններ ունեցան, որն ավարտվեց 2016 թվականի հուլիսի 15-ին Էրդողանի իշխանության դեմ հեղաշրջման փորձով: Այն ճնշելուց հետո Գյուլենի հազարավոր հետևորդներ մեղադրվեցին և դատապարտվեցին։ Գրեթե 25,000 զինվորական սպաներ հեռացվեցին աշխատանքից ցանցի հետ կապերի կամ դրա կասկածների պատճառով, հարյուր հազարավոր մարդիկ ձերբակալվեցին հաջորդող տարիներին:
Մինչ այդ, Գյուլենն ու նրա ղեկավարած շարժումը հերքում են, որ հեղաշրջումը կազմակերպվել է իրենց կողմից։
«Մեծ կռիվ է լինելու նրա շուրջ, թե ով է վերահսկելու կազմակերպության փողերը և ինչպես է օգտագործվելու դրա ազդեցությունը»,- Al-Monitor-ին անանունության պայմանով ասել է Թուրքիայի անվտանգության ծառայությունների աշխատակիցը:
Անվտանգության նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյան լրատվամիջոցին ասել է, որ ակնկալում է «մնացորդների նախագահություն», որը նման է Խորհրդային Միության վերջին օրերին․ «Եվ այդ ժամանակ մյուս կողմից կսկսվի իրական պայքար ազդեցության և փողի համար»:
Բուրսայի տեխնիկական համալսարանի միջազգային հարաբերությունների դոցենտ, Թուրքիայի Ազգային հետախուզական կազմակերպության (MIT) նախկին սպա Ալի Բուրաք Դարիչիլիի խոսքով՝ Գյուլենի մահն Անկարան հնարավորություն է տալիս մարգինալացնելու խմբավորումը:
«Գյուլենական շարժումը գործում է բազմաթիվ երկրներում ֆինանսական, հետախուզական և քարոզչական միջոցներով: Պետք է լինեն համահունչ ռազմավարություններ, որոնք դուրս են գալիս կառավարության փոփոխություններից։ Հանցագործների հետ պետք է վարվել իրավական և ժողովրդավարական նորմերի սահմաններում։ Վարչական հետաքննությունները պետք է իրականացվեն առանց անարդարություն առաջացնելու, և պետք է վերանա այդ պայքարի վերաբերյալ հասարակական բացասական ընկալումը»,- ասել է նա լրատվամիջոցին։
Դարիչիլին նշել է, որ չնայած հեղաշրջման փորձից հետո Թուրքիայում զգալի թուլացմանը՝ գյուլենականների ցանցերը դեռևս ակտիվ են հայրենիքում։ Նա հավելել է, որ կարևոր է հետախուզական տվյալներ հավաքել կառույցի միջազգային կապերի մասին, հատկապես՝ ԱՄՆ-ում։
2016-ի հեղաշրջման փորձից հետո տեղեկություններ էին հայտնվել, որ, իբր, թուրքական բյուրոկրատիայի որոշ կոռումպացված պաշտոնյաներ կաշառք են վերցրել՝ FETO-ի հետ կապ ունեցող անձանց մասին տվյալները մաքրելու համար:
«Սրա մեծ մասը վերաբերում էր պետական ծառայության կոռուպցիայի դժվարին սահմանմանը, որտեղ քաղաքացիական ծառայողները պարզապես մոռացել էին պետական ծառայողի իրենց երդումը»,- ասել է պաշտոնաթող պաշտոնյան։
Աղբյուրի կողմից բարձրացված մեկ այլ խնդիր է այն, որ նույնիսկ գյուլենականների արտաքսումից հետո այլ ստվերային կրոնական ցանցեր մեծ տեղ են գրավել թուրքական բյուրոկրատիայում, ինչը շարունակվում է ներկայիս պետական ծառայողների շրջանում:
«Եթե ԱԶԿ-ն լրջորեն է վերաբերվում FETO-ի դեմ պայքարին, ապա նրանք պետք է սկսեն առաջ մղել պետական ծառայողների, որոնք հավատարիմ են սահմանադրությանը, օրենքի գերակայությանը և ժողովրդավարությանը: Չեմ կարծում, որ նրանք հիմա դա անում են»,- ասել է նա։
Այնուամենայնիվ, պաշտոնաթող պաշտոնյան հույս է հայտնել, որ Գյուլենի մահից հետո Թուրքիան կարող է ավելի շատ մանևրելու տեղ ունենալ միջազգային հարթակում, հատկապես՝ Միացյալ Նահանգների հետ:
«Գյուլենական մեծ սփյուռք կա Հյուսիսային Ամերիկայում, Եվրոպայում և նույնիսկ Հնդկաստանում: Այդ գրգռիչի հեռացմամբ Թուրքիային և Ամերիկային նոր, ընդհանուր առմամբ, դրական զարգացումներ են սպասվում»,- ասել է աղբյուրը։
Անկարայի հնարավորությունները՝ Վաշինգտոնին համոզելու դադարեցնել ԱՄՆ-ում տեղակայված գյուլենականների գործունեությունը, կմեծանան, եթե ՆԱՏՕ-ի երկու անդամներն առաջընթաց գրանցեն իրենց երկկողմ հարաբերություններում, եզրափակում է պարբերականը։
Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի
