Շախմատի աշխարհի 13-րդ չեմպիոն, «Մարդու իրավունքների պաշտպանության հիմնադրամի» ղեկավար Գարի Կասպարովը մեկնաբանել է Արցախում ստեղծված իրավիճակը։
«Առաջինը, թե ինչու է թուրքական գործոնը կարևոր, քանի որ այս խնդիրը չի եղել բացառապես ներխորհրդային, այլ այստեղ նաև ոռնացող կարևորություն ունի Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը։ Եվ սա կարևոր գործոն է, որն արդեն գենետիկ մակարդակով է, ցանկացած հայի ենթագիտակցության մեջ, որ ապրում է թուրքալեզու ժողովուրդների կողմից վերահսկվող տարածքներում»,- «Էխո Մոսկվի»-ին ասել է Կասպարովը։
Նրա խոսքով՝ ոչ մի կերպ չի կարելի զբաղվել այդ պատմական փաստաթղթերի ուսումնասիրություններով, որոնք տեղի են ունեցել հազար տարի առաջ, միակ օբյեկտիվ վիճակագրական տվյալները կարելի է ստանալ 19-րդ դարի վերջում Ռուսաստանի կայսրությունում արված մարդահաշվարկից, որը փաստում է, որ այդ տարածքի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը եղել են հայեր։
«Հետո մենք գիտենք, որ Լենինը, որը Թուրքիան դիտարկում էր որպես իր գլխավոր դաշնակից, այդ տարածաշրջանում հեղափոխության լոկոմոտիվ, երկու տարածքները՝ Նախիջևանը, որը հավասարաչափ բնակեցված էր ադրբեջանցիներով ու հայերով, և բացառապես հայերով բնակեցված Լեռնային Ղարաբաղը փոխանցում է Ադրբեջանին։ Եվ սա, բնականաբար, ականապատ դաշտ է։ Ի դեպ, դրանից հետո նման ականային դաշտեր Ստալինը պարբերաբար է ստեղծել, որպեսզի Միության կազմից որևէ հանրապետության հնարավոր դուրս գալու դեպքում այդ ականները պայթեն»,- ասել է Կասպարովը։
Նա նշել է, թե իրականում կա մի մանրուք, որը սկզբունքորեն տարբերում է Ղրիմի խնդիրը Լեռնային Ղարաբաղի ու շատ այլ խնդիրներից։ Իրականում Խորհրդային Միության օրենքում, որն ընդունվել է 1990-ականներին, նախանշվում էր բավականին հստակ կանոն դաշնակից հանրապետության դուրս գալու վերաբերյալ, և հստակ նշվում է, որ ինքնավար հանրապետություններն ու ազգային խմբավորումները պետք է առանձին հանրաքվե անցկացնեն։
«Եվ այդ փլուզման դեպքում նրանք ունեն սեփական ինքնորոշման իրավունք։ Սա չափազանց կարևոր պահ է, որն այժմ շատերի կողմից անտեսվում է։ Այս պատճառով էլ Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը կասկածելի բնույթ ունի։ Կարող եմ ասել, որ այս կամ այն կողմի հստակ կողմնորոշում չունեմ։ Միանգամայն ակնհայտ է, որ այդ ողբերգության մեկնակետը Սումգայիթյան ջարդերն են։ Սումգայիթյան ջարդերը պատմությունը նոր հարթություն տեղափոխեցին։ Հետո ջարդեր եղան Կիրովաբադում՝ այժմյան Գյանջայում։ Իսկ հետո, բնականաբար, Բաքվում ջարդեր եղան։ Եվ այդ ամենը բացարձակապես անհնար դարձրեց համատեղ բնակությունը, քանի որ Թուրքիայի կողմից 1915թ-ի ցեղասպանությունը մինչ օրս չի ճանաչվել։ Եվ քանի դեռ այդ ցեղասպանությունը չի ճանաչվել Թուրքիայի կողմից, խոսել Թուրքիայի ինչ-որ դրական դերակատարության և Հայաստանի հետ նորմալ հարաբերությունների մասին, ինձ թվում է, պետք չէ։ Մենք գտնվում ենք նման փակուղային իրավիճակում»,- ասել է Կասպարովը։
Տաթև Ֆռանգյան
