Հայաստանում արգելվում է պետական եկեղեցին և պետական կրոնը․ սահմանադրական իրավունքի մասնագետ

Վերջին ամիսներին քաղաքական իշխանության և եկեղեցու վերնախավի միջև սրված հարաբերությունների վերաբերյալ Factor TV-ն զրուցել է սահմանադրական իրավունքի մասնագետ, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, փաստաբան Գոռ Հովհաննիսյանի հետ։

-Ինչպե՞ս է ՀՀ Սահմանադրությունը ձևակերպում եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների մոդելը։

– Սահմանադրության մեջ գոյություն ունեն չորս կարգավորումներ, չորս նորմեր, որոնք վերաբերում են պետության և եկեղեցու հարաբերություններին։ Այդ նորմերը հենվում են միմյանց հետ կապված երկու սյուների վրա։ Այդ սյուներից մեկը կրոնի ազատության հիմնական իրավունքն է՝ համաձայն Սահմանադրության 41-րդ հոդվածի 1-ին մասի, և մյուս սյունը Սահմանադրության 17-րդ և 18-րդ հոդվածներում ամրագրված ինստիտուցիոնալ կարգավորումներն են, այսինքն՝ առաջին սյունը հիմնական իրավունքն է և երկրորդ սյունը՝ ինստիտուցիոնալ կարգավորում։ Ընդ որում՝ այս երկու սյուները միմյանց հանդեպ գտնվում են փոխլրացնող հարաբերության մեջ։ Դրանց ավելանում է ևս մեկ սահմանադրական նորմ, այն է՝ Սահմանադրության 29-րդ հոդվածով ամրագրված խտրականության արգելքը՝ կախված կրոնից։

Պետք է ուշադրություն դարձնել, որ այս երկու սյուներին վերաբերող կարգավորումները գտնվում են Սահմանադրության տարբեր գլուխներում։ Կրոնի ազատության հիմնական իրավունքը և կրոնական պատճառներով խտրականության արգելքը տրամաբանորեն գտնվում են հիմնական իրավունքներին նվիրված երկրորդ գլխում և ինստիտուցիոնալ կարգավորումները, այսինքն՝ Սահմանադրության 17-րդ և 18-րդ հոդվածները, տեղ են գտել Սահմանադրության առաջին գլխում, որը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական կարգի հիմունքներին։ Դա նշանակում է, որ հայ սահմանադրի համար պետության և եկեղեցու հարաբերությունների հարցն այնքան կարևոր նշանակություն ունի, որ պատկանում է հայկական պետության սահմանադրական կարգի հիմունքների թվին, ինչպիսիք են, օրինակ, Սահմանադրության և օրենքների գերակայությունը, բազմակուսակցական համակարգը երկրում, տեղական ինքնակառավարման երաշխավորումը, Հայաստանի Հանրապետության բնույթը, նրա հատկանիշները՝ իբրև ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն, պետական լեզուն, շուկայական տնտեսական կարգը և այլն։ Բացի դրանից, Սահմանադրության մակարդակով այս հարցի կարգավորումը նաև երաշխավորում է այդ հարաբերությունների զգալի նորմատիվ կայունությունը։ Սահմանադրության դրույթները պետք է այնպես մեկնաբանել, որ հակասություններ չառաջանան մյուս սահմանադրական նորմերի հետ։

-Այդ 4 կարգավորումները հակասության մեջ մտնո՞ւմ են իրար հետ։

-Դա կախված է մեկնաբանությունից։ Անգամ եթե հնարավոր է որևէ մեկնաբանություն, որի դեպքում այս նորմերը միմյանց կհակասեն, չպետք է ընտրել այդ մեկնաբանությունը, այլ պետք է նորմերը մեկնաբանել այնպես, որ նրանք հենց միմյանց չհակասեն։ Ու այդպիսի մեկնաբանություն, բնականաբար, հնարավոր է։ Հետևաբար, իմ կարծիքն է, որ այս չորս կարգավորումները միմյանց չեն հակասում։

-Որտեղո՞վ են անցնում եկեղեցու և պետության լիազորությունների սահմանները իրավական տեսանկյունից։

-Մեր Սահմանադրությամբ եկեղեցին և պետությունը խստորեն իրարից բաժանված չեն։ Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը պետության և կրոնական կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ հարաբերությունը, այսինքն՝ հարաբերությունը երկու ինստիտուտների միջև՝ պետություն և կրոնական կազմակերպություններ, կարգավորում է այդ երկու ինստիտուտների սկզբունքային բաժանման տրամաբանությամբ։ 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ կրոնական կազմակերպություններն անջատ են պետությունից։ Մի կողմից, այս դրույթը Հայ առաքելական եկեղեցու և մյուս կրոնական կազմակերպությունների համար նրանց գործունեության ազատության հիմքն է, որը նաև այդպես բառացիորեն ամրագրված է 17-րդ հոդվածի 1-ին մասում։ Այնտեղ ասվում է․ «Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը»։ Փաստորեն, 17-րդ հոդվածի 1-ին մասը, իրականում, բխում է հենց 2-րդ մասի տրամաբանությունից։ Եվ բացի դրանից, Սահմանադրության 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասում ամրագրված բաժանման սկզբունքը կրոնական կազմակերպությունների համար նշանակում է, այդ տեսանկյունից, բաժանում հանուն ազատության։ Այսինքն՝ Սահմանադրությունը եկեղեցուն և պետությանը միմյանցից բաժանում է նրանց ազատություն շնորհելու նպատակով։ Այս գաղափարին համապատասխանում է, որ կրոնական կազմակերպությունների իրավական կարգավիճակը որոշվում է ոչ միայն կրոնի ազատության հիմնական իրավունքով, այլև կրոնական կազմակերպություններն ինքնուրույն են որոշում իրենց ներքին կարգը և ինքնուրույն են կառավարում սեփական գործերը։ Փաստորեն, սահմանադրի ֆունդամենտալ որոշումներից մեկը պետության և կրոնական կազմակերպությունների անջատ լինելու սկզբունքն է։

Ամենից առաջ դա նշանակում է, որ Հայաստանում արգելվում է պետական եկեղեցին և պետական կրոնը։

Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը Հայաստանի Հանրապետության՝ իբրև պետության, և նրա իրավական ու սահմանադրական կարգի աշխարհիկ, ապակրոն բնույթի վկայությունն է։ Հայաստանը թեոկրատիա չէ։ Մյուս կողմից, Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը եկեղեցու համար պետության, այսպես կոչված, խնամակալությունից ազատվելու երաշխիքն է։

Այսինքն՝ պետությունը Հայաստանում չի կարող հանդես գալ իբրև եկեղեցու խնամակալ, հոգ տանել նրա կարիքների մասին։

Ո՛չ պետությունն է եկեղեցու, այսպես կոչված, աշխարհիկ ձեռքը, այսինքն՝ պետությունն իրավունք չունի իր իշխանության միջոցով նպաստելու, որ իրականացվեն, իրականանան եկեղեցու շահերը, ո՛չ էլ եկեղեցին է պետության լեգիտիմության աղբյուրը, այսինքն՝ եկեղեցին չպետք է ունենա պետությանը լեգիտիմություն շնորհելու իշխանություն, ինչպես, օրինակ, եղել է միջնադարյան Եվրոպայում, երբ Հռոմեական սրբազան կայսրության կայսրերը պիտի պարտադիր թագադրվեին Հռոմի պապի ձեռքով, հակառակ դեպքում նրանք չէին համարվի լեգիտիմ կայսր։ Հայաստանում այդ ամեն ինչը բացառվում է։ Պետության համար այս սկզբունքը ծառայում է եկեղեցու ներգործությունից ազատ լինելու ապահովմանը, իսկ եկեղեցու համար՝ պետության խնամակալությունից ու վերահսկողությունից ազատ լինելուն։ Այսինքն՝ եկեղեցին դրանով իրավունք է ստանում ինքնուրույն, ինքնուրույնաբար կարգավորել սեփական հարցերը և ինքնուրույնաբար աշխատել նաև հանրության հետ։

-Եկեղեցու և պետության միջև բաժանումը ռադիկա՞լ է։

-Սահմանադրությամբ թշնամական ու ռադիկալ չէ, այլ, հակառակը, Սահմանադրությունն ամրագրում է պոզիտիվ, հավասարակշռված բաժանման սկզբունքը։ Եվ առնվազն Հայ առաքելական եկեղեցու հետ հարաբերություններում նման բարեկամական, պոզիտիվ բաժանման մասին է վկայում հաջորդ հոդվածը՝ 18-րդ հոդվածը, որը նվիրված է հենց Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցուն։ Ասվում է, որ պետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու, բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Դժվար է Սահմանադրությունն այնպես մեկնաբանել, որ թեև սահմանադիրը ճանաչում է Հայ առաքելական եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի կյանքում, բայց արգելում է պետության համագործակցությունը եկեղեցու հետ։ Հակառակը, հենց այս նորմերը վկայում են այն մասին, որ Սահմանադրությունն ինքն է ստեղծում պետության և եկեղեցու միջև փոխադարձ հարգանքի վրա հիմնված և հստակ կառուցվածք ունեցող համագործակցության նախապայմանները։

Բացի դրանից, Սահմանադրությունը նաև պետությանը բառացիորեն հուշում է, 18-րդ հոդվածի 2-րդ մասում, որ պետությունը կարող է Հայ առաքելական եկեղեցու հետ իր հարաբերությունները կարգավորել խորհրդարանական, պառլամենտական օրենքի միջոցով, մինչդեռ մյուս կրոնական կազմակերպությունների մասին նման դրույթ Սահմանադրությունը չի պարունակում։ Հետևաբար, ինստիտուցիոնալ բաժանումը՝ Սահմանադրության 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասում, չի բացառում նրանց համագործակցությունն այն հարցերում, որոնք երկու կառույցին էլ վերաբերում են։ Դա երևում է, օրինակ, նրանում, որ Երևանի պետական համալսարանում գործում է Աստվածաբանության ֆակուլտետ, հիմնադրվել է 1995 թվականին Շահե արքեպիսկոպոս Աճեմյանի կողմից, և Աստվածաբանության ֆակուլտետի դեկանը 20 տարի շարունակ Հայ առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոս էր։ Պետության և եկեղեցու հարաբերության փոխհամագործակցության օրինակ է նաև բանակում հոգևոր խնամատարությունը Հայ առաքելական եկեղեցու սպասավորների կողմից։

-Միջազգային պրակտիկայում նախադեպեր եղե՞լ են, երբ եկեղեցի-պետություն հարաբերությունները դարձել են սահմանադրական վեճի առարկա։

-Գերմանիայում նման վեճեր շատ են եղել ու քննվել են Գերմանիայի դաշնային սահմանադրական դատարանի կողմից։ Նման վեճեր եղել են նաև Ֆրանսիայում, եղել են Ամերիկայում, նույնիսկ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն է քննել նման վեճեր։ Այդ վեճերի ճնշող մեծամասնությունը ավելի շատ կրոնի ազատության իրավունքին է վերաբերում։ Օրինակ, ասենք, դպրոցում ուսուցչուհիների կողմից գլխաշոր կրելու արգելքն է եղել վեճի առարկա, կամ դպրոցական դասասենյակներում խաչելություն տեղադրելու պետական որոշումն է եղել վեճի առարկա։ Բացի դրանից, Գերմանիայի սահմանադրական դատարանը քննել է վեճեր եկեղեցական հարկերի մասին կամ դպրոցում կրոնական, կրոնի վերաբերյալ դպրոցական դասերի ծրագրերի մասին վեճեր։

-Այն իրավիճակում, որը մեզ մոտ է ստեղծվել, Մայր աթոռը կարո՞ղ է դիմել Սահմանադրական դատարան՝ Սահմանադրության խախտման հիմքով։

-Սկզբունքորեն կարող է։ Եկեղեցին կարող է նաև վիճարկել իր կրոնի ազատության հիմնական իրավունքի խախտումը, քանի որ այն պատկանում է ոչ միայն մեզ՝ անհատներիս, այլ նաև կրոնական կազմակերպություններին։ Եթե պետությունը խոչընդոտում է կրոնական կազմակերպություններին ազատորեն կատարել իրենց եկեղեցական ծեսերը, ինչ-որ կերպ խոչընդոտում է այդ ոլորտում, նրանք իրավունք ունեն այդ հարցը վիճարկելու դատարանում՝ մինչև Սահմանադրական դատարան։ Այսինքն, օրինակ՝ Հայ առաքելական եկեղեցին, սպառելով ներպետական դատական ատյանները, կարող է անհատական դիմում ներկայացնել Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով Սահմանադրության 41-րդ հոդվածի խախտումը։

-Այն, ինչ նախաձեռնել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Ձեր կարծիքով, Ձեր ուսումնասիրությունների արդյունքում Սահմանադրության խախտում կարելի՞ է համարել, թե՞ ոչ (օրինակ՝ կաթողիկոսի փոփոխության պահանջը)։

-Այո՛, վարչապետը կարող է պահանջել կաթողիկոսի հրաժարականը՝ միայն իբրև քաղաքական կարծիքի արտահայտում։ Բայց նա այդ կարծիքը կարող է արտահայտել միայն շատ նեղ սահմաններում։ Վարչապետը ոչ միայն պաշտոնատար անձ է, այլ նաև քաղաքական գործիչ է՝ սեփական կարծիքի ազատությամբ։ Նա, սկզբունքորեն, իրավունք ունի արտահայտվելու հասարակական իրադարձությունների ու նաև եկեղեցական իրադարձությունների վերաբերյալ։

Բայց վարչապետն իրավունք չունի այնպիսի տպավորություն թողնելու, թե, իբր, պետությունը եկեղեցու նկատմամբ ունի վերահսկողական կամ կարգապահական իշխանություն։

Դա կլինի եկեղեցու ինքնավարության և պետության չեզոքության պարտականության հստակ խախտում։ Այդ երկու ինստիտուտները չպետք է միահյուսված լինեն, Հայաստանում նման բան բացառվում է, ի տարբերություն, օրինակ, Անգլիայի։ Սահմանադրությունը բացառում է նաև աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների կողմից, համապատասխանաբար, մյուսի գործերին միջամտելը, ներքին հարցերին խառնվելը։ Սահմանադրությունն արգելում է ոչ միայն կրոնական կազմակերպություններին պետության կառուցվածքի մեջ մտցնելը և նրանց պետական վերահսկողության տակ դնելը, այլ նաև արգելում է պետության ցանկացած ներգործություն կրոնական համոզմունքների ու կրոնական կազմակերպությունների գործունեության վրա։

Պետության վրա դրված այս ֆունդամենտալ, կարևոր չեզոքության պարտականությունից բխում են չորս հետևանքներ։ Առաջինը՝ դա միջամտության արգելքն է։ Պետությանը խստիվ արգելվում է խառնվել եկեղեցու և այլ կրոնական կազմակերպությունների ներքին գործերին։ Պետությանն արգելված է նաև ցանկացած ներգործություն եկեղեցու կազմակերպական կառուցվածքի ու եկեղեցական ծառայողների ընտրության կամ նշանակման վրա։ Այսինքն՝ պետությունը չի կարող որոշել, թե Հայ առաքելական եկեղեցին քանի թեմ պիտի ունենա, որ երկրում, կամ ով պիտի եպիսկոպոս ձեռնադրվի, ով սարկավագ և այլն։

-Հունվարի 10-ին Մայր Աթոռից հայտնեցին, որ կաթողիկոսը Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանին ազատել է թեմակալ առաջնորդի պաշտոնից։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն իր հերթին հայտարարեց, որ Գարեգին Բ-ի կայացրած որոշումները իրենց համար արժեք չունեն և առ ոչինչ են։

-Այո՛, դա իմ ներկայացրած սկզբունքի կոպիտ խախտում է։ Պետությունը, վարչապետը իրավունք չունի խառնվելու եկեղեցու, այսպես ասած, կադրային հարցերին, դա միայն եկեղեցու գործն է, և պետությունը նաև իրավունք չունի կասկածի տակ դնելու եկեղեցական որոշումների լեգիտիմությունը։ Ի վերջո, որտե՞ղ է անցնում սահմանը։ Ի՞նչ է թույլատրելի վարչապետին ու ի՞նչ չի թույլատրվել։ Թույլատրելի է, օրինակ, երբ վարչապետն ասում է․ «Ես անձամբ կաթողիկոսի ինչ-որ մի վարքը խնդրահարույց եմ համարում և կարծում եմ, որ նրա հրաժարականը ողջամիտ լուծում կլինի»։ Սա քաղաքական կարծիքի ազատությունն է։ Պետությունը չի միջամտում ինստիտուցիոնալ ձևով և եկեղեցին մնում է ինքնավար։ Անթույլատրելի է, եթե վարչապետն ասում է․ «Որպես վարչապետ՝ ես պահանջում եմ կաթողիկոսի հրաժարականը, որովհետև նա խախտել է եկեղեցական իրավունքը», օրինակ՝ կուսակրոնության ուխտը, կամ արգելվում է, անթույլատրելի է, եթե վարչապետն ասում է․ «Պետությունն ակնկալում է, որ եկեղեցին կհեռացնի իր ղեկավարին»։ Սա արդեն կլինի ինստիտուցիոնալ ներգործություն, պետությունը դրանով կխառնվի եկեղեցու ներքին գործերին ու դա կլինի հակասահմանադրական։

Պետք է նաև եկեղեցի-պետություն հարաբերություններում հաշվի առնել, որ պետության համար գործում են ավելի խիստ սահմանափակումներ, քան եկեղեցու համար՝ մեկը մյուսի գործերին չմիջամտելու տեսանկյունից, որովհետև պետությունն ունի այնպիսի հնարավորություններ, այնպիսի ուժային միջոցներ ու այնպիսի կառույցներ, որ եկեղեցին չունի։ Օրինակ՝ պետությունն ունի օրենսդիր իշխանություն, պետական կառավարման համակարգ, ոստիկանություն, ԱԱԾ, բյուջե, ինչը եկեղեցին չունի։ Եվ երբ բարձրաստիճան պետական պաշտոնյան որևէ պահանջ է արտահայտում, ապա դա կարող է շատ արագ ընկալվել իբրև ճնշում ու ներգործություն, անգամ երբ դա միայն կարծիք է։

Պետությունը, բարձրաստիճան պաշտոնյաները, շատ զգույշ պիտի լինեն իրենց արտահայտություններում։ Այդ պատճառով պետությունն ավելի խիստ է կաշկանդված, քան եկեղեցին։

Դա վերաբերում է նաև նրա այն գործողություններին, օրինակ, վարչապետն իրավունք ունի՞ ակտիվորեն հավաքագրելու իրեն համախոհ բարձրաստիճան եկեղեցականների, որպեսզի նրանց միջոցով հարկադրի կաթողիկոսի հրաժարականին։ Հարցի պատասխանն է՝ ո՛չ, չունի։ Դա սահմանադրորեն անթույլատրելի է։

-Վարչապետը մի քանի անգամ հայտարարել է, որ շարքային հավատացյալի դիրքերից է հանդես գալիս, երբ կաթողիկոսի հրաժարականի պահանջ է ներկայացնում։ Հատավացյալի դիրքերից Նիկոլ Փաշինյանը նման պահանջներ ներկայացնելու իրավունք ունի՞։

-Պատասխանը՝ ո՛չ, ոչինչ չի փոխվում նրանից, որ վարչապետը հայտարարում է, թե ինքը հանդես է գալիս իբրև սովորական հավատացյալ կամ հայ, Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ ու իբրև մասնավոր անձ։ Վարչապետը չի կարող ինքն իրեն ուղղակի ուզած պահին, այսպես ասած, մասնավորեցնել, ասելով, թե խոսում եմ միայն իբրև հավատացյալ։

Նրա պաշտոնը միշտ նրա հետ է։

Վարչապետը չի կարող ուզած պահին վայր դնել իր պաշտոնյայի դերը։ Ամեն անգամ, երբ նա ասում է․ «Ես խոսում եմ միայն իբրև հավատացյալ», նա մեկ է, շարունակում է մնալ վարչապետ, և նրա խոսքերը միշտ ունեն պետական կշիռ։ Եվ սա ժամանակակից սահմանադրական պետությունների հիմնական սկզբունքն է։ Պաշտոնատար անձինք չեն կարող ուղղակի ուզած պահին իրենց կարգավիճակը փոխել մասնավորից դեպի պաշտոնական ու հակառակը, երբ հանդես են գալիս հրապարակավ ու անում են հրապարակային հայտարարություններ։ Նա վարչապետ է, և նման հայտարարություն անելիս նա մեկնաբանում է եկեղեցու, եկեղեցական իրավունքը, և նա չունի դրա իրավունքը։ Նա ապալեգիտիմացնում է եկեղեցական պաշտոնը՝ կաթողիկոսի պաշտոնը, և դրանով խախտում է եկեղեցու ինքնավարությունը։

Սահմանադրական իրավունքը գնահատում է խոսքի կամ գործի իրական ներգործությունը և ոչ թե դրա շարժառիթը։ Երբ վարչապետը գնահատում է կաթողիկոսի լեգիտիմությունը, ապա դրանով նա վերազանցում է իր լիազորությունները։ Նա եկեղեցական հեղինակությունը փոխարինում է պետականով և վտանգում է դրանով եկեղեցու ինքնավարությունը։ Ու հենց սա է, որ նպատակ ունի կանխելու Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը, այսինքն՝ պետության ու եկեղեցու բաժանման սկզբունքը։ Ենթադրենք, վարչապետի առաջարկությամբ Հանրապետության նախագահն ազատում է մի նախարարի, ու դրանից հետո կաթողիկոսը հայտարարում է, որ նախարարը շարունակում է մնալ նախարար, ու ինքը նախարարի ազատման որոշումը համարում է ոչ լեգիտիմ, և ընդունում է իր նստավայրում այդ պաշտոնաթող նախարարին, նրա հետ ինչ-որ համագործակցության հարցեր է քննարկում, հուշագիր է ստորագրում։ Ինչպիսի՞ն կլիներ պետության արձագանքն այս դեպքում։

-Իսկ եկեղեցին կարո՞ղ է միջամտել ընտրական գործընթացներին, գործադիրի կամ օրենսդիրի գործերին (օրինակ՝ վարչապետի հրաժարականը պահանջել, աջակցել ընդդիմությանը, մասնակցել ցույցերի)։

-Իրավունք ունի՞, օրինակ, կաթողիկոսը պահանջելու վարչապետի հրաժարականը։ Պատասխանը նույնն է, ինչպես վարչապետի պարագայում։ Իբրև մասնավոր անձ՝ այո՛, բայց միայն կարծիքի ազատության հիմնական իրավունքի շրջանակում։ Եկեղեցին իրավունք ունի արտահայտվելու հասարակական ու բարոյական հարցերի վերաբերյալ։ Բայց կրկին, ինչպես որ վարչապետի դեպքում էր, կաթողիկոսը իրավունք չունի վարչապետի հրաժարականը պահանջելու իր ինստիտուցիոնալ հեղինակությամբ, այսինքն՝ իբրև Հայ առաքելական եկեղեցու գլուխ, առավել ևս վկայակոչելով պետության նկատմամբ, ասենք, եկեղեցու իշխանությունը։ Հենց եկեղեցին փորձի հարկադրել պետական որոշումների ընդունում կամ փորձի որևէ կերպ կաշկանդել պետական մարմիններին, ապա նա կանցնի արդեն թույլատրելիի սահմանները։ Այսպիսով, կաթողիկոսի կողմից վարչապետի հրաժարականը պահանջելու թույլատրելիությունը կախված է նրանից, թե ինչպես է դա արվում։ Թույլատրելի է, երբ կաթողիկոսն ասում է, օրինակ, «Բարոյական նկատառումներով ես կարծում եմ, որ վարչապետը պետք է հրաժարական տա»։ Սա կարծիքի ազատություն է։ Եկեղեցին իրավունք ունի ունենալու նաև քաղաքական դիրքորոշման։ Այն պատկերացումը, թե եկեղեցին քաղաքական հարցերի վերաբերյալ կարծիք չպիտի հայտնի, սխալ պատկերացում է։ Այս հարցում ոչինչ չի փոխում նաև այն հանգամանքը, որ կաթողիկոսը, օրինակ, իր կարծիքը՝ վարչապետի հրաժարականի մասին, արտահայտում է պատերազմում պարտությունից հետո։ Պատերազմի ելքը քաղաքական իրադարձություն է, ոչ թե կրոնական։

Եկեղեցու գլուխն իրավունք ունի մեկնաբանելու այդ իրադարձությունը, բայց իրավունք չունի ապալեգիտիմացնելու պետական մարմիններին, հարկադրելու քաղաքական որոշումներ կամ գործադրելու իր կրոնական հեղինակությունը՝ իբրև ճնշման միջոց։

Ամփոփելով, եկեղեցին պետության նկատմամբ կարող է բարոյական ճնշում բանեցնել, բայց չի կարող իրավական հետևանքներ հարկադրել։ Պետությունը իրավունք չունի կառավարելու ներեկեղեցական որոշումների ընդունումը, կադրային կամ կազմակերպական հարցերի վերաբերյալ, որովհետև չափազանց ուժեղ է, այնպիսի միջոցների ու կառույցների է տիրապետում, որը չունի եկեղեցին։

-Ինչպե՞ս է Հայաստանի մոդելը տարբերվում եվրոպական այլ երկրների եկեղեցի-պետություն հարաբերություններից։

-Ամենամեծ տարբերությունը Անգլիայի հետ համեմատությամբ կա, և ես խոսում եմ հենց Անգլիայի, ոչ թե Մեծ Բրիտանիայի մասին։ Անգլիայում, անգլիական իրավունքում գոյություն չունի պետության և եկեղեցու այս անջատման սկզբունքը։ Հակառակը, Անգլիայում գործում է պետական եկեղեցու սկզբունքը։ Դա նշանակում է, որ Անգլիայում Church of England-ը սերտորեն միահյուսված է պետության հետ, և դա երևում է հետևյալում․ միապետը, այսինքն՝ Անգլիայի թագավորը, եկեղեցու գերագույն կառավարիչն է, եկեղեցու աշխարհիկ գլուխն է, այսպես ասած, և անգլիական եկեղեցու եպիսկոպոսները նշանակվում են Անգլիայի թագավորի կողմից՝ վարչապետի առաջարկությամբ, և նույնիսկ անգլիկան եկեղեցու 26 եպիսկոպոսներ Լորդերի պալատի անդամ են և մասնակցում են օրենքների ընդունմանը։ Բացի դրանից, եկեղեցական իրավունքը՝ այդ կանոնական իրավունքը, գործում է թեև եկեղեցու ներսում, բայց գործում է միայն այնքանով, որքանով չի հակասում պետական իրավունքին, պետության օրենքներին։

Մյուս երկիրը, որի հետ տարբերությունը զգալի է, Ֆրանսիան է։ Ֆրանսիայում ճիշտ Անգլիայի հակառակն է, գործում է պետության և եկեղեցու բաժանման ամենախիստ մոդելը։ Պետությունն ու եկեղեցին խստորեն բաժանված են իրարից և մեկը մյուսի գործերին ոչ մի տեսանկյունից խառնվելու իրավունք չունի։ Նրանք նույնիսկ քաղաքական կարծիք հայտնելու իրավունք սկզբունքորեն չունեն Ֆրանսիայում, ո՛չ էլ պետությունն է որևէ կերպ անդրադառնում, այսպես ասած, եկեղեցու գործերին։

Մերն ավելի շատ նման է գերմանականին, ու Սահմանադրության 2015 թվականի խմբագրության տեքստը մշակվել է գերմանական Սահմանադրության ու գերմանական սահմանադրական իրավունքի հիման վրա, հավանաբար նմանությունը գալիս է նաև այդտեղից։ Գերմանիայում նույնպես ամրագրված է պետության և եկեղեցու անջատման սկզբունքը, բայց ինչպես որ Հայաստանում, Գերմանիայում դա ոչ թե ռադիկալ անջատում է, ինչպես Ֆրանսիայում, այլ, հակառակը, համագործակցային, կոոպերատիվ բաժանում է։ Եկեղեցիները իրավունք ունեն արտահայտվելու նաև քաղաքական հարցերի վերաբերյալ, բայց, բնականաբար, նրանք չեն կարող թելադրել։

Զրույցը վարեց Եվգենյա Համբարձումյանը