Ատոմակայանը ռազմական հարվածից պաշտպանված չէ. Մեծամորի հսկայի այսօրը. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

Հայաստանի կառավարությունը չի պատրաստվում 2026 թվականին դադարեցնել Մեծամորի ատոմակայանի աշխատանքները։ Այս մասին այսօր Հայաստանում ՌԴ դեսպանի հետ շրջայցի ժամանակ ասաց  ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարար Սուրեն Պապիկյանը․ «Շրջափակված լինելով երկու երկրների կողմից, ՀՀ-ն այս փուլում քանի դեռ չի անցել ամբողջությամբ․․․ կամ մեր հզորությունները թույլ չեն տվել այլընտրանքային էներգետիկ աղբյուրներ․․․ պետք է անկախ լինել, որպեսզի կարողանանք նման ճոխություն թույլ տալ: Այս փուլում գործընկերները պետք է որոշակի փոխըմբռնումով մոտենան Հայաստանի՝ ատոմային էներգիայի խաղաղ շահագործմանը»։

Նախարարը հիշեցրեց՝ ատոմակայանը Հայաստանի համար ստրատեգիական նշանակություն ունի։ Այստեղ արտադրված էներգիան բավարարում է Հայաստանի պահանջարկի 40%-ը, ողջ հզորությամբ գործելու պարագայում ծավալը կհասնի 50%-ի: Տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարի խոսքով՝ օրակարգում նոր ատոմակայան կառուցելու հարց չկա՝ գործող էներգաբլոկը ունակ է գործել մինչև 2026 թվականը, անգամ թույլատրելի է մինչև 2036 թվականը շահագործել։ Իսկ մինչ այդ, Հայաստանը պարտադրված է պարբերաբար արդիականացնել ատոմակայանը՝ վարկ վերցնելով Ռուսաստանից։

Նախկինում հայտարարվում էր, որ երկրորդ էներգաբլոկը կհիմնանորոգվի և լիարժեք կգործարկվի այս տարեվերջին, սակայն աշխատանքների ավարտը նախատեսված է 2021 թվականին։ Ժամկետները երկու տարով երկարել են։ Արդիականացման նպատակով Հայաստանը Ռուսաստանից 270 միլիոն դոլար վարկ է վերցրել՝ տարեկան 3% տոկոսադրույքով։ Եվս 30 միլիոն դոլար Մոսկվան դրամաշնորհ է տվել՝ նախագծային աշխատանքների համար։ Ըստ նախարար Պապիկյանի՝ երկարացվել է նաև վարկի օգտագործման ժամկետը․ «Երբեմն շտապողականությունը կարող է վնաս հասցնել աշխատանքին և բնականաբար, դրա արդյունքում անհրաժեշտություն է առաջանում որոշ աշխատանքների ժամկետի երկարաձգման։ Այդ իսկ պատճառով մինչև 2021 թվականը վարկի երկարացում է նախատեսվում»։

Մեծամորի ատոմակայանը պարբերաբար հայտնվում է թուրք-ադրբեջանական քննադատությունների թիրախում, որոնք Հայաստանի էներգետիկ շրջափակման նպատակից ելնելով միջազգային կառույցներում առաջ են քաշում այն փակելու գաղափարը՝ մանիպուլացնելով ու ուռճացնելով անվտանգության հարցը։ Նախարար Պապիկյանն ասում է՝ ատոմակայանը գործում է միջազգային ստանդարտներով և մտահոգությունները տեղին չեն։ Այդուհանդերձ, կան օբյեկտիվ հարցեր՝ ատոմակայանի ենթակառուցվածքի ժամկետով պայմանավորված։ Մեծամորի հսկայի ռեակտորը նախագծվել է անցած դարի 60-70-ականներին և 2026 թվականի դրությամբ Մեծամորի ատոմակայանի 2-րդ էներգաբլոկը կլինի աշխարհի ամենահին ռեակտորներից մեկը։ Այս մոդելը չունի անվտանգության այնպիսի համակարգեր, որոնք նոր սերնդի ռեակտորներին են հատուկ։ Աշխարհում, տարեցտարի այս մոդելի ռեակտորներից հրաժարվում են, ինչպես դա արել է Գրեմանիան դեռ 90-ականներին կամ վերջին տասնամյակներում՝ Բուլղարիան, Սլովենիան ու Ռուսաստանը։

Ատոմակայանի տնօրեն Մովսես Վարդանյանից Factor TV-ն հետաքրքրվեց՝ արդյոք ռեակտորի վիճակը թո՞ւյլ է տալիս, որ ատոմակայանն աշխատի 2026 թվականից հետո. «Հիմա մենք ի՞նչ ենք արել՝ 30 տարի շահագործումից հետո կյանքի տևողության երկարացման ծրագրի շրջանակներում կատարվել են համալիր հետազոտություններ և ռեակտորի իրանի ստուգումներ՝ 2016 թվականին։ Մեր գլխավոր կոնստրուկտորը՝ ՄԻ ռուսական ընկերություն, կատարել է հաշվարկներ, և ունենք որոշակի հապաղումներով մինչև 2026 թվական և հետագա։ Ինչու հապաղումներով, որովհետև մենք պետք է կատարենք ռեակտորի իրանի թրծում։ Թրծումից հետո կարող ենք ևս երկար աշխատել»։

Անժխտելի փաստ է, որ Մեծամորի ատոմակայանի խափանումը կարող է վտանգել մարդկանց առողջությունը և հանգեցնել Հայաստանի տարածքի ամայացմանը: Այս համատեքստում հնչող մյուս մտահոգությունը կապված է պաշտպանիչ գմբեթ չունենալու հետ, ինչը, ըստ մասնագիտական գնահատականների, ոչ միայն առավել խոցելի է դարձնում այն ահաբեկչական հարձակումների նկատմամբ, այլև առավել ծանր կդարձնի ռեակտորի հնարավոր պայթյունի հետևանքները: Մովսես Վարդանյանը դա պայմանավորում է հին ռեակտորի գոյությամբ․ «Բայց ես ձեզ մի գաղտնիք ասեմ՝ որևէ ատոմային կայան ռազմական հարվածից պաշտպանված չէ, այդ թվում՝ հայկական ատոմակայանը։ Գմբեթը պաշտպանություն է, որ եթե որևէ վթարից ինքնաթիռ և օբյեկտ ընկնի ինքը կարողանա պաշտպանել։ Հիմա կան ավելի մեծ ինքնաթիռներ՝ A 380 տիպի, որից շատ կայանների գմբեթները պաշտպանված չեն»։

Ատոմակայանում չեն մտածում պաշտպանիչ գմբեթ ունենալու մասին, քանի որ տեխնիկապես հնարավոր չէ։ Ատոմակայանի տնօրենը, սակայն, շտապում է հանգստացնել․«Պաշտպանության նախարարությունը մեզ կպաշտպանի, ինչպես և ձեզ»։

Պարբերաբար ատոմակայանի աշխատակիցները դժգոհում են աշխատավարձերի չափից։ Ամիսներ առաջ զանգվածային դժգոհությունը սրվել էր այնքան, որ շուրջ 70 աշխատակից աշխատանքից ազատման դիմում էր գրել։ Ատոմակայանի տնօրենը տեղակացրեց, որ բունտից հետո կառավարության և ատոմակայանի համատեղ աշխատանքի արդյունքում աշխատավարձի 10-ից 20% բարձրացում է եղել։ Միջին աշխատավարձն այսօր Աաոմակայանում 360 հազար դրամ է։ Ի դեպ, օգտվելով Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպան Սերգեյ Կոպիրկինի հետ հանդիպման փաստից, լրագրողները հետաքրքրվեցին Ռուսաստանի Արմավիր քաղաքում Գարեգին Նժդեհի հուշատախտակի պղծման միջադեպից՝ ինչո՞ւ դա տեղի ունեցավ։ Դեսպանը հրաժարվեց որևէ պատասխան տալ։

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

Ռոբերտ Անանյան