Սեպտեմբերի 15-ից տասը օրով կդադարեցվի Ռուսաստանից Հայաստան բնական գազի մատակարարումը։ Պատճառը, ըստ «Գազպրոմ Արմենիա»-ի, «Հյուսիսային Կովկաս-Անդրկովկաս» մայրուղային գազատարում նախատեսված պլանային վերանորոգման աշխատանքներն են։ Ընկերությունից վստահեցնում են, որ Հայաստանի սպառողների գազամատակարարումը շարունակվելու է ներքին պաշարների և Իրանից լրացուցիչ մատակարարումների հաշվին։
Թեև նման դադարեցումներ նախորդ տարիներին բազմիցս եղել են, այս անգամ հայտարարությունն արագորեն քաղաքական ենթատեքստ ստացավ։ Պատճառը հայ-ռուսական հարաբերությունների ներկայիս լարվածությունը, Ռուսաստանի կողմից գազի գնի վերաբերյալ վերջին հայտարարությունները և Հայաստանի իշխանությունների՝ էներգետիկ մատակարարումները դիվերսիֆիկացնելու մասին խոստումներն են։
Factor.am-ն ուսումնասիրել է՝ որքանով է ներկայիս դադարեցումն արտառոց, ինչպիսին է Հայաստանի իրական կախվածությունը ռուսական գազից։
Գազամատակարարման դադարեցման վերաբերյալ հայտարարությունն այս անգամ լայն արձագանք գտավ ոչ միայն հայկական, այլև ռուսալեզու մեդիայում։ Սոցիալական ցանցերում ևս այն սկսեց կապվել Նիկոլ Փաշինյանի՝ գազի ներկրման այլընտրանքային աղբյուրներ գտնելու վերաբերյալ վերջին հայտարարությունների հետ։ Որոշ օգտատերեր դադարեցումը մեկնաբանեցին որպես Ռուսաստանի կողմից հնարավոր քաղաքական կամ տնտեսական ճնշման ազդակ։
Սակայն Ռուսաստանից Հայաստան գազի մատակարարման ժամանակավոր դադարեցումը արտասովոր երևույթ չէ։
Նախորդ տարիներին ևս «Գազպրոմ Արմենիան» պարբերաբար հայտնել է նույն «Հյուսիսային Կովկաս-Անդրկովկաս» գազատարի առանձին հատվածներում պլանային կամ կանխարգելիչ աշխատանքների պատճառով մատակարարումների ժամանակավոր դադարեցումների մասին։
Օրինակ՝ նման հայտարարություններ եղել են 2024 թվականի դեկտեմբերին, ինչպես նաև՝ 2025 թվականի մարտին, հուլիսին, օգոստոսին և սեպտեմբերին։ Այդ դեպքերում աշխատանքները հիմնականում իրականացվել են գազատարի՝ Վրաստանի տարածքով անցնող հատվածներում։
Դադարեցումները տևել են մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր, իսկ Հայաստանի սպառողների գազամատակարարումն այդ ընթացքում կազմակերպվել է նույն մեխանիզմով՝ ներքին պաշարների և Իրանից լրացուցիչ գազի ներմուծման հաշվին։
Այսինքն՝ տեխնիկական աշխատանքների պատճառով Ռուսաստանից հոսքի ժամանակավոր դադարեցումը նոր երևույթ չէ։ Այս անգամ տարբերությունը քաղաքական ֆոնն է։
Ինչու այս անգամ տեխնիկական դադարեցումը քաղաքական ենթատեքստ ստացավ
Ռուսաստանից Հայաստան գազի մատակարարման ժամանակավոր դադարեցման մասին լուրը ռուսական տելեգրամյան մի շարք ալիքներ ներկայացրել են ընդգծված քաղաքական ենթատեքստով։ Թեև «Գազպրոմ Արմենիան» պատճառը կապել է պլանային վերանորոգման հետ, որոշ պրոկրեմլյան ալիքներ գրել են, թե Ռուսաստանը «փակում է Հայաստանի գազի ծորակը» և դա կապել են Երևանի՝ ԵՄ-ի հետ մերձեցման ու էներգետիկ դիվերսիֆիկացիայի քաղաքականության հետ։
Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններում գազի թեման վերջին ամիսներին սկսել է ավելի հաճախ շրջանառվել քաղաքական հայտարարությունների մակարդակում։
Սեպտեմբերի 1-ին Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը շեշտել էր Հայաստանում գործող ռուսական ընկերությունների դերը երկրի տնտեսության և էներգետիկ անվտանգության համատեքստում։
«Ռուսական ընկերությունները Հայաստանի բյուջեի խոշորագույն հարկատուներն են՝ ստեղծում են աշխատատեղեր, փոխանցում ժամանակակից տեխնոլոգիաներ, ամրապնդում երկրի էներգետիկ անվտանգությունը»,- ասել էր Պուտինը։
Հայաստանի համար ռուսական գազի գնի թեմային ՌԴ նախագահն անդրադարձել էր Փաշինյանի հետ ապրիլյան հանդիպման ժամանակ։
«Էներգակիրների գները, օրինակ՝ գազի գինը Եվրոպայում անցնում է 600 դոլարը 1000 խորանարդ մետրի դիմաց, իսկ Ռուսաստանը գազ է վաճառում Հայաստանին 177,5 դոլարով 1000 խորանարդ մետրի դիմաց։ Տարբերությունը մեծ է։ Տարբերությունը էական է»,- ասել էր ՌԴ նախագահը։
Այս հայտարարությունները հնչել են այն ժամանակ, երբ Հայաստանի իշխանությունները սկսել են ավելի ակտիվ խոսել արտաքին և տնտեսական հարաբերությունների դիվերսիֆիկացման մասին։
Դեռևս մայիսին՝ նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում, Ռուսաստանի էներգետիկայի նախարարությունը նամակ էր ուղարկել Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություն՝ նախազգուշացնելով 2013 թվականի դեկտեմբերին կնքված գազային համաձայնագրի գործողության հնարավոր դադարեցման կամ միակողմանի չեղարկման մասին, եթե Հայաստանը շարունակի Եվրամիությանը անդամակցելու գործընթացը։
Հայկական կողմը հաստատել է նամակի ստացումը, սակայն դրա ամբողջական բովանդակությունը չի հրապարակել։
Փաշինյանը սեպտեմբերի 10-ին բաց տեքստով հայտարարել է, որ Հայաստանը փորձելու է ընդլայնել գազի մատակարարման աղբյուրները։
Կառավարության նիստից հետո վերջին ճեպազրույցի ժամանակ վարչապետը նաև հակադարձել էր պնդումներին, թե Հայաստանը ռուսական գազը ստանում է «բացառիկ ցածր գնով»։
«Սահմանից մինչև սպառողին հասնելու ճանապարհին, համեմատած այլ երկրների հետ, Հայաստանում գնի գոյացման ամենամեծ հավելաճն է տեղի ունենում։ Եթե մարդը գազը ստանում է թանկ գնով, իր համար ի՞նչ մեծ մխիթարանք է, որ մինչև շքամուտքի մուտքից մի մետր էլ ներս ձրի է գազը»,- ասել էր նա։
Նշենք՝ այժմ սպառողը 143.7 դրամ է վճարում մեկ խորանարդ մետրի համար։
Փաշինյանը նաև նշել էր, որ «Գազպրոմ Արմենիան» շահութաբեր ընկերություն է և ընդգծել, որ կառավարությունը բոլոր ոլորտներում գնալու է դիվերսիֆիկացման ճանապարհով։
«Այդպիսի ոլորտ չկա, որ մենք չենք գնալու դիվերսիֆիկացիայի։ Եվ մեր քաղաքական որոշումն էլ նա է, որ մենք մեր անկախությունը զարգացնելու ենք, մեր պետականությունը զարգացնելու ենք»,- ասել էր վարչապետը։
Նա նաև հնարավոր էր համարել, որ ապագայում ռուսական գազի գինը Հայաստանի համար կարող է բարձրանալ։
«Մենք էլ կնայենք՝ ինչ կարող ենք թանկացնել, կամ ինչ կա, որ մինչև հիմա ձրի է, դրանից հետո կարող է համամասնորեն գին առաջանալ»,- ասել էր Փաշինյանը։
Այնուհետև, նա ավելի հստակ ձևակերպել էր կառավարության մոտեցումը․ «Եթե կա հնարավորություն երկրորդ տեղից բերել գազ կամ երկրորդ տեղից բերել ավելի շատ, մենք գնալու ենք այդ ճանապարհով։ Եթե կա հնարավորություն երրորդ տեղից բերելու, գնալու ենք այդ ճանապարհով»։
Նա նաև խոսել էր Հայաստանով ապագա տարանցիկ գազատար անցկացնելու հնարավորության մասին։ Այս հայտարարություններից օրեր անց Ռուսաստանից գազի մատակարարման տասնօրյա դադարեցումը, բնականաբար, ավելի մեծ ուշադրություն գրավեց, քան նույնատիպ տեխնիկական դադարեցումները նախորդ տարիներին։
Սակայն միայն ժամանակային համընկնումը բավարար չէ պնդելու համար, որ ներկայիս դադարեցումը քաղաքական որոշման հետևանք է։ «Գազպրոմ Արմենիան» այն պաշտոնապես կապում է պլանային վերանորոգման աշխատանքների հետ, իսկ նման աշխատանքների պատճառով մատակարարումները նախկինում ևս բազմիցս դադարեցվել են։
2022 թվականի ընթացքում ռուսական գազի հոսքերը դեպի Եվրոպա կտրուկ նվազեցին։ «Յամալ-Եվրոպա» գազատարով մատակարարումները մայիսին ամբողջությամբ դադարեցին, իսկ «Հյուսիսային հոսք 1»-ով հոսքերը ամռան ընթացքում աստիճանաբար կրճատվեցին և օգոստոսի վերջին ամբողջությամբ դադարեցին։ Ռուսաստանը մատակարարումների կրճատումը կապում էր տեխնիկական խնդիրների և պատժամիջոցների հետ, մինչդեռ եվրոպական երկրները դա դիտարկում էին որպես քաղաքական ճնշման գործիք։
Դրանից հետո՝ 2022 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, «Հյուսիսային հոսք 1»-ի երկու և «Հյուսիսային հոսք 2»-ի մեկ խողովակաշարերը Բալթիկ ծովում՝ Դանիայի Բորնհոլմ կղզու մոտ, պայթյունների հետևանքով ծանր վնասվեցին։ Դեպքը որակվեց որպես դիվերսիա։ Գազատարներից երեքը դարձան անգործունակ, իսկ պայթյուններից հետո ծովի մակերևույթին հայտնվեցին գազի արտահոսքի խոշոր օջախներ։
Կարևոր է, որ պայթյունների պահին «Հյուսիսային հոսք 1»-ով արդեն գազ չէր մատակարարվում, իսկ «Հյուսիսային հոսք 2»-ը երբեք չէր գործարկվել կոմերցիոն նպատակով։ Այնուամենայնիվ, խողովակաշարերը գազով և բարձր ճնշման տակ էին։
Դիվերսիայի պատասխանատուների հարցը երկար ժամանակ մնաց չպարզված։ Գերմանիան, Դանիան և Շվեդիան առանձին հետաքննություններ սկսեցին։ Հետագա գերմանական քննության շրջանակում կասկածներ առաջացան մի խումբ Ուկրաինայի քաղաքացիների նկատմամբ։ 2025 թվականին Իտալիայում ձերբակալվեց ենթադրյալ համակարգողը, իսկ 2026 թվականի օգոստոսին Խորվաթիայում ձերբակալվեց ևս մեկ ուկրաինացի, որին Գերմանիայի դաշնային դատախազությունը մեղադրում է պայթուցիկները գազատարներին տեղադրելու համար։ Գերմանական քննության վարկածով՝ խմբում եղել են նաև պրոֆեսիոնալ ջրասուզակներ և պայթուցիկների մասնագետ, իսկ գործողության համար օգտագործվել է զբոսանավ։
Միաժամանակ, այս գործով վերջնական դատական հաստատված պատասխանատու դեռ չկա, ուստի՝ հոդվածում ճիշտ կլինի խոսել քննության վարկածների և կասկածյալների մասին, ոչ թե որպես հաստատված փաստ ներկայացնել, թե ով է պայթեցրել գազատարները։
Միջազգային էներգետիկ գործակալության գնահատմամբ՝ միայն 2022 թվականին Ռուսաստանը Եվրոպա խողովակաշարային գազի մատակարարումը կրճատել էր շուրջ 80 մլրդ խորանարդ մետրով։
Այսպիսով, գազային մատակարարումների սահմանափակումը Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ նախադեպ ունի։ Սակայն Հայաստանի դեպքում սեպտեմբերի 15-25-ի դադարեցման կոնկրետ քաղաքական շարժառիթը հաստատող հրապարակային ապացույց այս պահին չկա։ «Հյուսիսային հոսքի» պատմությունը կարող է ցույց տալ Ռուսաստանի և Եվրոպայի հարաբերություններում գազի քաղաքականացման նախադեպը, բայց ինքնին չի ապացուցում, որ Հայաստանի դեպքում մատակարարման դադարեցումը նույնպես քաղաքական որոշման հետևանք է։
Գազի շուրջ հայ-ռուսական բանավեճի մեկ այլ առանցքային հարց վերաբերում է գնին։ Այս դեպքում անհրաժեշտ է տարբերել երկու ցուցանիշ՝ Հայաստանի սահմանին ռուսական գազի ներկրման գինը և Հայաստանում վերջնական սպառողների համար սահմանված սակագինը։
2013 թվականի հայ-ռուսական գազային համաձայնագրով սահմանվել էր ռուսական գազի գնի ձևավորման մեխանիզմը։ Մինչև 2019 թվականը այն կապված էր Ռուսաստանի Օրենբուրգի մարզում գազի գնի հետ, իսկ դրանից հետո կողմերը անցել են այլ մեխանիզմի։
2019 թվականից Հայաստանի սահմանին ռուսական գազի պայմանագրային բազային գինը սահմանվել է 165 դոլար՝ 1000 խորանարդ մետրի դիմաց։
Սակայն 165 դոլարը վերջնական վճարվող գինը չէ։
Այդ գինը հաշվարկված է գազի 7900 կկալ/խմ ստորին ջերմատվության համար։ Եթե Հայաստան մատակարարված գազի փաստացի կալորիականությունը ավելի բարձր է, գինը վերահաշվարկվում է համապատասխան գործակցով։
Այսինքն՝ որքան բարձր է մատակարարված գազի ջերմատվությունը 7900 կկալ/խմ բազային ցուցանիշից, այնքան բարձր է 1000 խմ-ի դիմաց փաստացի վճարվող գինը։
2022 թվականից փոխվել է նաև վճարման արժույթը։ Թեև գազի գինը պայմանագրում շարունակում է սահմանվել ԱՄՆ դոլարով, վճարումները կատարվում են ռուսական ռուբլով։
«Գազպրոմ Արմենիայի» պարզաբանմամբ՝ դոլարից ռուբլի վերահաշվարկը կատարվում է վճարման օրվա դրությամբ Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի հրապարակած փոխարժեքով։ Դոլարով սահմանված պարտավորությունը մարվում է ռուբլով, իսկ դոլար/ռուբլի փոխարժեքը կարող է տատանվել։
Եվգենյա Համբարձումյան
