Արցախի բնակչության բռնի տեղահանումից հետո ԼՂ տարածքում հայկական մշակութային ժառանգությունը հայտնվել է անդրբեջանցիների կողմից ոչնչացման կամ այլափոխման սպառնալիքի տակ։ Ադրբեջանը, ինչպես 44-օրյա պատերազմից հետո, այնպես էլ հիմա՝ Արցախը հայաթափելուց հետո, շարունակում է մշակութային հուշարձանների ոչնչացման իր քաղաքականությունը։
Վանդալիզմի ամենաթարմ օրինակը, որի մասին հայտնի է դարձել սոցիալական կայքերից, գրանցվեց սեպտեմբերի 27-ին, երբ ադրբեջանցի զինվորականները Մարտակերտ-Քարվաճառ մայրուղուց ուղիղ նշանառությամբ կրակ բացեցին Չարեքտար վանքի ուղղությամբ։
Մշակութաբան Համլետ Պետրոսյանի կարծիքով՝ Ադրբեջանը միջազգային ճնշումների տակ որոշակիորեն փոխել է իր մարտավարությունը։ Ըստ նրա՝ ադրբեջանցիները փորձելու են Արցախի մշակութային ժառանգությունը ոչնչացնել մի քանի փուլով։
Բաքուն ավելի առաջնային է համարում կեղծել, այլ ոչ թե ոչնչացնել հայկական մշակութային ժառանգությունը։ Ըստ Համլետ Պետրոսյանի՝ եթե 44-օրյա պատերազմից հետո փորձագետները զբաղվում էին միայն սահմանային հուշարձանների և մշակութային այլ կոթողների պաշտպանության հարցով, հիմա ստիպված են անդրադառնալ Արցախի ողջ մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրներին։
«Կովկասյան ժառանգության պաշտպանություն» կազմակերպությունը տարածաշրջանում հաճախ է արբանյակային մոնիթորինգ իրականացնում։ Կազմակերպությունը սեպտեմբերի 28-ին գրել էր, որ աշխատում է ընդլայնել Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության արբանյակային մոնիթորինգը՝ դիտարկելով հարյուրավոր եկեղեցիներ, վանքեր և պատմական գերեզմանոցներ, որոնք այժմ անցել են Ադրբեջանի վերահսկողության տակ:
Factor.am-ը փորձեց Արցախի Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունից տեղեկություններ ստանալ, թե ինչ քանակի հուշարձաններ և մշակութային կողթողներ են հայտնվել ադրբեջանական հսկողության տակ և ինչ տվյալներ կան այս պահին դրանց վիճակի մասին, սակայն մեզ հայտնեցին, որ պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ տեղեկատվությունն առայժմ հրապարակման ենթակա չէ։
2020-ից մինչ օրս ՀՀ Միջազգային իրավական հարցերով ներկայացուցիչն ընդդեմ Ադրբեջանի 4 գանգատ է ներկայացրել ՄԻԵԴ, որոնցում ևս բարձրացվել է Արցախում մշակութային ժառանգության պահպանման խնդիրը։
Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծած լայնածավալ ագրեսիայից հետո Միջազգային իրավական հարցերով ներկայացուցիչը ՀՀ անունից դիմում է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարան՝ Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման միջազգային կոնվենցիայի շրջանակներում քննվող Հայաստանն ընդդեմ Ադրբեջանի գործով ժամանակավոր միջոց կիրառելու մասին խնդրանքով։
Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման թեմային անդրադառնալով՝ Հայաստանը խնդրել է Դատարանին կիրառել հետևյալ միջոցը․ «Ադրբեջանը չպետք է փոփոխի կամ ոչնչացնի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հիշատակը հավերժացնող որևէ հուշարձան կամ որևէ այլ հուշարձան կամ հայկական մշակութային արտեֆակտ կամ վայր, որը գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղում»։
«Զինված բախումների դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության» Հաագայի 1954 թվականի կոնվենցիայի 1999 թվականի երկրորդ արձանագրությունն իր 9-րդ հոդվածով արգելում է մշակութային արժեքների ոչնչացման գործողությունները թշնամու վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում։
Իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 2003 թ. ընդունված «Մշակութային ժառանգության դիտավորյալ ոչնչացման մասին հռչակագրով զինված բախումների ժամանակ և դրանից հետո օկուպացված տարածքներում մշակութային ժառանգության ոչնչացումն արգելված է։
Նշենք, որ նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունից հետո Ադրբեջանը ամեն ինչ անում է՝ թույլ չտալու ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաքելության մուտքն Արցախ ու հարակից տարածքներ։
Մանրամաները՝ տեսանյութում։
Անի Թամրազյան
