Գիտնականներն արհեստական բանականության միջոցով ընթերցել են Վեզուվ հրաբխի ժայթքման ժամանակ այրված հին մագաղաթը

Գիտնականներն արհեստական բանականության օգնությամբ կարդացել են գրեթե 2000 տարի առաջ Վեզուվ հրաբխի ժայթքման ժամանակ այրված հին մագաղաթի պահպանված հատվածը, հաղորդում է The Guardian-ը։ Հետազոտողներին հաջողվել է վերականգնել նախկինում անհայտ տեքստի 20 սյունակները, որոնք, ընդհանուր առմամբ, կազմում են ավելի քան մեկ մետր այրված պապիրուս: Տեքստը նվիրված է ստոիկյան փիլիսոփայությանը՝ էթիկային, արվեստին և մարդկային վարքագծին, և թվագրվում է մ.թ.ա. 2-րդ կամ 3-րդ դարավերջով, գրում է The Insider-ը:

Մագաղաթը PHerc 1667 անվանումն է ստացել։ Այն համարվում է Հերկուլանումի շքեղ հռոմեական վիլլայի գրադարանում հայտնաբերված մի քանի հարյուր փաստաթղթերի հավաքածուի ամենահին մագաղաթներից մեկը․ այս քաղաք, ինչպես Պոմպեյը, ավերվել է մ.թ. 79 թվականին Վեզուվի ժայթքումից։ Դարերի ընթացքում փաստաթուղթը լրջորեն վնասվել է. մի պահ մագաղաթը կիսով չափ կոտրվել է, իսկ այն բացելու նախկին փորձերի արդյունքում արտաքին շերտերը վնասվել են։ Այսօր դրանից մնացել է միայն կեսը՝ 8 սմ բարձրությամբ և 2 սմ լայնությամբ հատված։

Նեապոլի համալսարանի պապիրուսագետ Ֆեդերիկա Նիկոլարդին նշել է, որ չնայած ամբողջ թուղթը չի պահպանվել, այնուամենայնիվ, պահպանված հատվածն ամբողջությամբ բացվել է՝ դա համարելով նշանակալի նվաճում։

«Մենք ի վիճակի ենք ամբողջությամբ բացել նման առարկաները»,- ասել է նա։

Այս նվաճման մասին հայտարարվել է Նեապոլի համաժողովում՝ Vesuvius Challenge միջազգային մրցույթի  ծրագրի  շրջանակում, որը մեկնարկել է 2023 թվականին՝ Հերկուլանումից այրված մագաղաթն արհեստական ​​բանականության միջոցով վերծանելու համար։ Սիլիկոնյան հովտի ներդրողների կողմից աջակցվող նախագիծն արդեն հարյուր հազարավոր դոլարների մրցանակներ է շնորհել մասնակիցներին՝ բարձր թույլտվությամբ պատկերներից տեքստը վիրտուալ բացելու և կարդալու տեխնոլոգիաներ մշակելու համար։

Մրցույթը հիմնված է Կենտուկիի համալսարանի պրոֆեսոր Բրենտ Սիլսի հետազոտության վրա, որը ցույց է տվել, որ մեքենայական ուսուցման ալգորիթմները կարող են ճանաչել թանաքը պապիրուսի թաքնված շերտերի վրա՝ հիմնվելով ռենտգենյան պատկերներում մանրաթելային կառուցվածքի նուրբ տարբերությունների վրա։ Գրադարանի մեծ մասը կապված է էպիկուրյան փիլիսոփա Ֆիլոդեմոս Գադարացու հետ, սակայն PHerc 1667-ի հեղինակը և վերնագիրը մնում են անհայտ. գրքի տարիքը և բովանդակությունը մատնանշում են այլ հեղինակի։ Նիկոլարդին և նրա գործընկերները ենթադրում են, որ տեքստը ստոիկյան տրակտատ է, հնարավոր է՝ հույն փիլիսոփա Քրիսիպպոսի՝ ստոիկյան դպրոցի երրորդ առաջնորդի կողմից, որի մյուս աշխատանքները նույնպես հավաքածուի մեջ են։ Տեքստում հիշատակվում է նրա զարմիկ և աշակերտ Արիստոկրեոնը։

Մրցույթի այլ գտածոներից է «Ֆիլոդեմոս, Աստվածների մասին, Գիրք 8» արձանագրությունը, որը հայտնաբերվել է մեկ այլ մագաղաթի վրա։ Այն առաջին անգամ բացահայտել է, որ «Աստվածների մասին» տրակտատը բաղկացած է մի քանի գրքից, որոնցից միայն առաջինի մասին էր նախկինում հայտնի։ Սիլսի խոսքով՝ մրցույթն այժմ անցնում է մագաղաթների ընթերցման տեխնոլոգիաների մշակումից դեպի դրանց բովանդակության գիտականորեն ըմբռնմանը։

2023 թվականին Vesuvius Challenge-ի մրցույթի մասնակիցները մեքենայական ուսուցման միջոցով առաջին անգամ վերծանել էին Հերկուլանումի մագաղաթի մի հատված․ սա նախագծի առաջին խոշոր առաջընթացն էր, որը, ի վերջո, հանգեցրեց PHerc 1667 մագաղաթի ամբողջական ընթերցմանը։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի