Քաղաքականություն
20.01.2026 | 23:29
Բաքվում դեկտեմբերի 20-ին տեղի ունեցած «The Oligarch’s Design» վավերագրական ֆիլմի պրեմիերային ներկա էին բազմաթիվ պետական պաշտոնյաներ և Ադրբեջանի խորհրդարանի անդամներ: Հայտարարվել էր, որ արտադրության վրա աշխատել է ավելի քան 100 մարդ, որը նաև հեռարձակվել է դեկտեմբերի վերջին՝ պետական ֆինանսավորմամբ գործող AnewZ հեռուստաալիքով։
«Մենք հետաքննությունն անցկացրել ենք միջազգային չափանիշներին համապատասխան»,- ասել է AnewZ-ի ռեժիսոր Ռուֆաթ Համզաևը՝ հավելելով, որ արտադրությունը սկսվել է 2025 թվականի հունվարին։
Ֆիլմում ներկայացված են հարցազրույցներ արտասահմանյան փորձագետների, հայտնի հետաքննող լրագրողների և հայ հասարակական գործիչների հետ։ Հետաքննական վավերագրական ֆիլմը խիստ բացասական երանգներով ներկայացնում է ռուսաստանաբնակ հայ գործարար Ռուբեն Վարդանյանին, որը ներկայում դատվում է Ադրբեջանում։ Այն ենթադրում է, որ Վարդանյանը ղարաբաղյան շարժման կենտրոնական դեմքն էր՝ մինչև դրա փլուզումը 2023 թվականի սեպտեմբերին, երբ ադրբեջանական կայծակնային հարձակումը հանգեցրեց ավելի քան 100,000 հայերի զանգվածային գաղթի։ Այս մասին ասվում է OC Media-ի անդրադարձում։
Նշվում է, որ Վարդանյանը եղել է Լեռնային Ղարաբաղի պետնախարար և ներկայում մեղադրվում է Ադրբեջանում երկու տասնյակից ավելի հանցագործությունների մեջ, այդ թվում՝ խաղաղության և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների, ահաբեկչության, ահաբեկչության ֆինանսավորման և սպանության փորձի։
Նրա միջազգային իրավաբանական թիմը, որին թույլ չեն տվել մուտք գործել Ադրբեջան, մտահոգություն է հայտնել, որ դատավարությունը չի համապատասխանում անկախ դատական համակարգի չափանիշներին: Վարդանյանի լուսանկարներում երևում է քաշի զգալի կորուստ, նրա փաստաբանները պնդում են, որ նա ենթարկվել է վատ վերաբերմունքի։ OC Media-ի կողմից անցկացված հետաքննությունը ենթադրում է, որ «The Oligarch’s Design» ֆիլմի համար հարցազրույց տված անձանցից շատերը, ինչպես նաև ֆիլմի վրա աշխատող ենթակապալառուները, հնարավոր է, մոլորության մեջ են ընկել վավերագրական ֆիլմի բնույթի և այն մասին, թե ում համար է այն նկարահանվել։
Թուրք-իսպանա-ադրբեջանական արտադրություն
Հեռարձակման պահին վավերագրական ֆիլմը չի ներառել որևէ հեղինակային իրավունքի ցանկ։ Սակայն OC Media-ի կողմից ձեռք բերված փաստաթղթերը, այդ թվում՝ ներքին աշխատանքային նյութերը և անձնակազմի ցուցակները, ցույց են տալիս, որ արտադրության կենտրոնում է եղել Ադրբեջանի հետ սերտ մասնագիտական կապեր ունեցող թուրքական լրատվամիջոցների աշխատակիցների թիմը։
Նրանցից մեկը՝ Աթական Քերքուքլուն, նախկինում ներկայացրել է Ադրբեջանի կառավարության կողմից հավանության արժանացած մի քանի վավերագրական ֆիլմեր, այցելել է Ադրբեջանի դեսպանատներ՝ դրանք ցուցադրելու համար, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանը նվիրված ֆիլմ։ Եվս մեկը՝ պրոդյուսեր Օմեր Ֆարուք Թունջը, Թուրքիայի ամենամեծ պետական լրատվամիջոցի՝ «Անադոլու»-ի ավագ պրոդյուսերն է։
Ըստ ներքին փաստաթղթերի, ինչպես նաև OC Media-ի հետ զրուցած արտադրական անձնակազմի անդամների, արտադրության մեջ կարևոր դեր է խաղացել նաև պորտուգալացի ռեժիսոր Կարմեն Մարկեսը՝ իր TPTM Media պրոդյուսերական ընկերության հետ միասին։ Մարկեսը պրոդյուսերական փորձ ունի թուրքական պետական TRT World լրատվամիջոցում։
Անանուն մնալու պայմանով OC Media-ի հետ զրույցում մի պրոդյուսեր, որը ենթակապալառու է եղել նախագծի վրա աշխատելու համար, բայց չի մասնակցել նախագծի պլանավորմանը, ասել է, որ մտահոգվել է ֆիլմի ուղղության համար, երբ նկատել է, որ արտադրական թիմի գրեթե բոլոր անդամներն օգտագործում են թուրքական հեռախոսահամարներ: Նրա խոսքով՝ սա ներառում էր նաև Մարկեսին, որը, ըստ նրա, այդ ժամանակ ներկայացվել էր որպես վավերագրական ֆիլմի ռեժիսոր: Սա տեղի է ունեցել այն դեպքում, երբ որպես գլխավոր ստեղծագործող ներկայացվել է մեկ այլ՝ EMMY մրցանակի արժանացած անձ։
Այդ ենթադրյալ գլխավոր ստեղծագործողը OC Media-ին ասել է, որ երբեք չի լսել արտադրության մասին։ Նա ենթադրել է, որ իր անունը կարող է օգտագործված լինել TRT World-ի հետ նախկինում ունեցած համագործակցության պատճառով։ OC Media-ն որևէ ապացույց չի գտել, որ նա ներգրավված է եղել նախագծում, բացի այն, որ նրա անունը նշված է TPTM Media-ի և թուրքական թիմի կողմից ներկայացված տարբեր ելույթներում։ Վերը նշված ենթակապալառուն ասել է, որ իր մոտ ավելի շատ կասկածներ են առաջացել, երբ արտադրական թիմը հրաժարվել է պայմանագիր տրամադրել՝ նշելով, որ «փոխադարձ համաձայնությունը» ստանդարտ պրակտիկա է։ Աղբյուրի համաձայն՝ վճարման համար պատասխանատու թուրքական մեդիա թիմը նույնպես պնդել է կանխիկ վճարելու հարցում։
Մասնակիցներին մոլորեցրել են
OC Media-ն խոսել է շուրջ մեկ տասնյակ անձանց հետ, ովքեր հայտնվել են վավերագրական ֆիլմում կամ ներգրավված են եղել որպես ենթակապալառու պրոդյուսերներ։ Նրանցից ոչ մեկը չի ասել, որ տեղյակ է եղել, որ ֆիլմը նկարահանվում է ադրբեջանական պետական լրատվամիջոցների համար։ OC Media-ի հետ զրուցած բոլոր ենթակապալառուներն ու ոչ հայ փորձագետները նշել են, որ իրենց ասել են, թե վավերագրական ֆիլմը կկենտրոնանա «Տրոյկա լվացքատան» վրա՝ ռուսական բանկային ցանցերում կոռուպցիայի վերաբերյալ լայնածավալ հետաքննության, որում, ըստ փաստաթղթերի, ներգրավված էր նաև Ռուբեն Վարդանյանը։
Եվ չնայած պատրաստի արտադրանքին՝ OC Media-ի կողմից վերանայված արտադրության վերաբերյալ փորձագետների դերում հանդես եկող անհատներին ուղարկված փաստաթղթերում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանը որևէ հղում չկար։ Նրանք նաև որևէ հիշատակում չեն արել ադրբեջանական պետական լրատվամիջոցների ներգրավվածության մասին։ Դրա փոխարեն նրանք, որպես արտադրական ընկերություն, խոսել են TPTM Media Spain-ի մասին։ Նրանք նաև ենթադրել են, որ բանակցություններ են վարում խոշոր միջազգային հոսքային ծառայությունների հետ՝ պատրաստի արտադրանքը հեռարձակելու համար։
Վավերագրական ֆիլմում հայտնված զրուցակիցներից մեկը Լիտվայի խորհրդարանի կոռուպցիայի դեմ պայքարի հանձնաժողովի անդամ Վիտալիուս Գայլիուսն էր, որը հարցազրույց է տվել 2025 թվականի ամռանը։
«Քանի որ իմ մասնակցությունը հիմնված էր բացառապես իրավական և կոռուպցիայի կանխարգելման գնահատման վրա, այլ ոչ թե քաղաքական կամ ազգային շահերի, կարծում եմ, որ հեղինակները պետք է ապահովեն, որ ֆիլմը լինի օբյեկտիվ, ճշգրիտ և փաստերի վրա հիմնված։ Բովանդակությունը պետք է համապատասխանի իրավական և էթիկական չափանիշներին՝ խուսափելով ցանկացած մոլորեցնող կամ աղավաղված իրավական մեկնաբանություններից»,- OC Media-ին ասել է Գայլիուսը։
Մեկ այլ անձ OC Media-ին ասել է, որ իր հարցազրույցն անցկացվել է 2019 թվականին՝ այլ համատեքստի և այլ արտադրության համար։ Նա ասել է, որ երբեք համաձայնություն չի տվել նյութն ադրբեջանական արտադրության մեջ օգտագործելու համար։
Մի տարբերակ հրապարակել է Սամվել Բաբայանը՝ Լեռնային Ղարաբաղի վարչակազմի նախկին պաշտոնյա, որը հայտնվել է վավերագրական ֆիլմում։ Բաբայանը գրել է, որ հարցազրույցը վարել է TPTM Media-ի Մարկեսը։ Նա մեջբերել է վավերագրական ֆիլմի ստեղծողների կողմից իրեն տրամադրված առաջարկը՝ ասելով, որ այն իրեն ներկայացվել է որպես «պատմական խաչմերուկում գտնվող Հայաստանի ուսումնասիրության նպատակ՝ խորը մշակութային արմատներով և համաշխարհային ձգտումներով», և առանց Վարդանյանի գործի հիշատակման։ Փաստագրական ֆիլմում հայտնված այլ հայեր, որոնց հետ OC Media-ն խոսել է, ասել են, որ իրենց հետ զրուցել են 2025 թվականի սեպտեմբերին։
Վերջնական արդյունքը
Ֆիլմի վրա աշխատող իսպանական պրոդյուսերական ընկերությունը՝ TPTM Media-ն, Կարմեն Մարկեսի հետ միասին (որը բաց աղբյուրներում նշված է որպես ընկերության տնօրեն), կարծես թե լքել է արտադրությունը 2025 թվականի հոկտեմբերի վերջին՝ AnewZ-ում դրա պրեմիերայից մոտ երկու ամիս առաջ։
Հայեցակարգային փաստաթուղթը, որը, կարծես, օգտագործվել է ներքին պլանավորման համար 2025 թվականի ամռանից՝ Հայաստանում հարցազրույցներից մի քանի ամիս առաջ, ճշգրիտ արտացոլում է վերջնական արդյունքի կառուցվածքը, ներառյալ՝ հարցազրույց տվածների մեծամասնության տեսքը և փաստերի ներկայացումը, չնայած որոշ մանրամասներ տարբեր են։ Հայեցակարգը տարածվել է թուրքական լրատվամիջոցների թիմի, ինչպես նաև TPTM Media-ի կողմից: Մինչ հայեցակարգի բացման բաժինը կենտրոնանում է «Տրոյկա լվացքատան» վրա, նկարագրության մեծ մասը կենտրոնանում է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վրա՝ Ադրբեջանի կառավարության տեսանկյունից: Այն եզրակացնում է, որ Վարդանյանի դեմ դատավարությունը համապատասխանում է միջազգային իրավական չափանիշներին:
Մի քանի աղբյուրներ վերցված են EU Reporter-ից, որը մեղադրվում է որպես վճարովի պարբերական գործելու մեջ և բազմիցս դրական լուսաբանում է իրականացրել Ադրբեջանի հետ կապված։ Նախագծի մեկ նշանակալի փոփոխությունը վերաբերում էր վերնագրին. «Բաբայան 2025»-ի շնորհանդեսում ներկայացված վերնագիրը տարբերվում է կոնցեպտից և, ի վերջո, վերջնական արդյունքից։
Մարկեսը հրաժարվել է մեկնաբանել այս հարցը։ Թուրքական պրոդյուսերական ընկերության ներկայացուցիչ Քերքուքլուն և Ֆարուք Թունջը չեն արձագանքել մեկնաբանության խնդրանքներին։
Քարոզչական ակցիա
OC Media-ի կողմից եզրակացությունները ներկայացնելուց հետո Մեծ Բրիտանիայում գործող Էթիկական լրագրության ցանցի նախագահ Աիդան Ուայթը կասկածի տակ է դրել արտադրության էթիկական կողմը։
«Լեգիտիմ փորձագետների ձայները համատեքստից հանելը և քարոզչական վարժանքում օգտագործելը ցնցող է։ Այս դեպքում հեռուստաընկերությունը պետք է հեռացնի մեկնաբանությունները հեռարձակումից՝ մինչև աղբյուրները չհամաձայնեն իրենց մեկնաբանություններն այս կերպ օգտագործելուն։ Դա ակնհայտորեն անընդունելի վարքագիծ է»,- ասել է Ուայթը՝ մեկնաբանելով ենթակապալառուների և ոչ հայ փորձագետների մասին հարցը, որոնց ասել են, որ վավերագրական ֆիլմը կկենտրոնանա «Տրոյկա լվացքատան» հետաքննության վրա՝ առանց Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին հիշատակման։
«Աղբյուրների հետ գործ ունենալիս էթիկական վարքագծի հիմնական սկզբունքը թափանցիկությունն է՝ բացահայտել լրագրության նպատակը և բաց լինել այն մասին, թե ինչպես է օգտագործվելու տեղեկատվությունը»,- հավելել է նա։
Միջազգային նկրտումներ
AnewZ-ը գործարկվել է 2024 թվականի վերջին Բաքվում կայանալիք COP29 կլիմայական գագաթնաժողովից անմիջապես առաջ, որտեղ այն հանդիսացել է միջոցառման հիմնական մեդիա գործընկերներից մեկը: Դրա ղեկավարության մեջ են մտնում մի քանի օտարերկրյա լրագրողներ, ինչը լրատվամիջոցին միջազգային հեղինակության քող է ապահովում: Նրանցից մեկը գլխավոր խմբագիր Գայ Շոնեն է, որն աշխատել է Euronews-ում և BBC-ում: Հեռուստաալիքը Global Media Holding-ի մաս է կազմում, որը մեդիա կոնսորցիում է՝ կապված Ադրբեջանի պետական նավթագազային ընկերության՝ SOCAR-ի հետ: Լրատվամիջոցին սկզբնապես շնորհվել է 5 միլիոն մանաթ (2,9 միլիոն դոլար) արժողությամբ պայմանագիր, որը հետագայում՝ COP29-ից անմիջապես առաջ, ավելացել է մինչև 11 միլիոնի (6,5 միլիոն դոլար):
Հիմնադիրներից մեկը՝ Օրխան Ամաշովը, նախկինում աշխատել է Caliber-ում, որը հայտնի է Ադրբեջանի կառավարության հետ իր սերտ կապերով և Հայաստանի ու նրա դաշնակիցների վերաբերյալ կոշտ, հաճախ՝ դավադրության տեսություններով համեմված հրապարակումներով։ Ամաշովն Ադրբեջանի Մամուլի խորհրդի նախագահի որդին է։ Նրանից նաև հարցազրույց են վերցրել վավերագրական ֆիլմում որպես փորձագետ։
Քննադատները ենթադրում են, որ AnewZ-ը փորձ է ստեղծել RT-ի (նախկինում Russia Today) նման անգլիախոս միջազգային հարթակ։
Այս հետաքննության նախատեսված հրապարակումից մի քանի օր առաջ AnewZ-ը հեռարձակել է մեկ այլ վավերագրական ֆիլմ՝ այս անգամ կենտրոնանալով Ռուսաստանի պատժամիջոցներից խուսափելու գործում Հայաստանի ենթադրյալ դերի վրա։ OC Media-ն հաստատում է, որ այս վավերագրական ֆիլմում նույնպես մասամբ ներգրավված են նույն մեդիա թիմերը, ինչ «The Oligarch’s Design»-ում, և ինչպես դրա դեպքում՝ OC Media-ն կարողացել է նաև հաստատել, որ մեջբերված արտասահմանյան փորձագետներից մի քանիսը տեղյակ չեն եղել, որ այն նկարահանվել է AnewZ-ի համար։
AnewZ-ը չի արձագանքել մեկնաբանության խնդրանքին։
Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի
