Վերաքվեարկությունից մինչև նոր ընտրություններ․ ինչ կարող է լինել ՍԴ որոշումից հետո և որքան ժամանակում պիտի որոշում կայացվի

Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքները ՍԴ-ում վիճարկելու վերջնաժամկետը հունիսի 19-ն է։ Այս պահին նման մտադրության մասին հայտարարել են «Հայաստան» դաշինքը, «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը, «Բարգավաճ Հայաստան», «Միասնության թևեր»,«Հանուն Հանրապետության», ԴՕԿ կուսակցությունները։

Ի՞նչ ժամկետում պետք է Սահմանադրական դատարանը քննի Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքների վիճարկման մասին դիմումները, ի՞նչ որոշումներ կարող են կայացվել, ի՞նչ կլինի, եթե ՍԴ-ն անվավեր ճանաչի ընտրությունների արդյունքներն ու մինչև ԱԺ հաջորդ նստաշրջանը նոր Ազգային ժողովի կազմը ձևավորված չլինի, ինչո՞ւ են իշխանությունները ցանկանում հապճեպ փոփոխություններ կատարել «Ընտրական օրենսգրքում» և «Հանրաքվեի մասին» օրենքում։ Factor TV-ն փորձել է պարզել այս հարցերի պատասխանները։

Ով կարող է դիմել ՍԴ և ինչ ժամկետում է քննվում ԱԺ ընտրությունների հարցով վեճը

Սահմանադրական դատարանի մասին օրենքի 77-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքում կայացված որոշումների վեճով Սահմանադրական դատարան կարող են դիմել ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունները կամ կուսակցությունների դաշինքները:

Դիմումը կարող է ներկայացվել արդյունքների պաշտոնական հրապարակման օրվանից հետո` հինգերորդ օրը, այսինքն՝ մինչև վաղը ժամը 18։00-ն։

Այն կուսակցությունները կամ կուսակցությունների դաշինքները, որոնց իրավունքները շոշափվում են կամ կարող են շոշափվել գործի քննության ընթացքում կամ դրա արդյունքում ընդունվելիք որոշմամբ, կարող են Սահմանադրական դատարանի աշխատակարգային որոշմամբ որպես երրորդ անձինք ներգրավվել դատավարությանը` իրենց դիմումի հիման վրա, իսկ այն դեպքերում, երբ Սահմանադրական դատարանի որոշումը պարտադիր տարածվելու է նաև երրորդ անձանց վրա, ապա Սահմանադրական դատարանն ինքն է պարտավոր այդ անձանց ներգրավել դատավարությանը:

Օրենքը սահմանում է նաև, որ երրորդ անձինք դատավարությանը կարող են ներգրավվել գործի քննության ցանկացած փուլում:

Որպես պատասխանող կողմ ՍԴ-ում դատավարությանը ներգրավվում է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում կողմի միջնորդությամբ կամ իր նախաձեռնությամբ Սահմանադրական դատարանը կարող է որպես հարակից պատասխանող ներգրավել այն պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, որոնց որոշումները կամ գործողությունները կարող էին ներգործել ընտրությունների արդյունքների վրա, կամ որոնք պարտավոր էին (պարտավոր են) օրենքով սահմանված կարգով ապահովել և պաշտպանել ընտրական իրավունքները, բացառությամբ դատարանների:

Սահմանադրական դատարանի կողմից որոշում ընդունելու համար Սահմանադրական դատարանն իրավասու է անհրաժեշտ ապացույցներ (փաստերի վերաբերյալ տեղեկություններ) ձեռք բերելը հանձնարարելու պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, այդ թվում՝ դատարաններին և դատախազության մարմիններին, անհրաժեշտության դեպքում` նաև իր աշխատակազմի աշխատողներին: Ներկայացված ապացույցները ենթակա են հետազոտման Սահմանադրական դատարանի կողմից՝ օրենքով սահմանված ընդհանուր կարգով: Սահմանադրական դատարանն իրավասու է նաև ձևավորելու աշխատանքային խումբ` ներգրավելով համապատասխան ոլորտի փորձագետների:

Ազգային ժողովի ընտրությունների վերաբերյալ վեճը Սահմանադրական դատարանը քննում է բանավոր ընթացակարգով։

Սահմանադրական դատարանի մասին 77-րդ հոդվածով սահմանվում է նաև, որ Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքում կայացված որոշումներով Սահմանադրական դատարանը որոշում է ընդունում դիմումի մուտքագրման օրվանից ոչ ուշ, քան 15 օր հետո, իսկ գործերի քննությունը կարող է կասեցվել միայն այն դեպքում, երբ կասեցումը չի խոչընդոտի տվյալ գործի քննությունը վերը նշված ժամկետում ավարտելուն։

Այսինքն՝ անկախ բոլոր հանգամանքներից՝ ԱԺ ընտրությունների վեճով ՍԴ որոշումը պետք է կայացվի դիմում ստանալուց հետո ամենաուշը 15 օր հետո։

Ինչ հանրավոր որոշումներ կարող է ընդունել Սահմանադրական դատարանը

«Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքի 77-րդ հոդվածի 13-րդ կետի համաձայն՝ ԱԺ ընտրությունների արդյունքների որոշման վեճով Սահմանադրական դատարանն ընդունում է հետևյալ որոշումներից որևէ մեկը.

1) Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքներով ընդունված որոշումը թողնել ուժի մեջ.
2) անվավեր ճանաչել Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքներով ընդունված որոշումը և
ա. անվավեր ճանաչել ընտրությունների արդյունքները,
բ. անվավեր ճանաչել ընտրությունների արդյունքները և սահմանել մանդատների բաշխման կարգը,
գ. նշանակել ընտրությունների երկրորդ փուլ:

Օրենքով սահմանվում է նաև, որ

Եթե գործի քննության արդյունքում Սահմանադրական դատարանը, սպառելով ապացույցներ ձեռք բերելու համար սույն օրենքով նախատեսված բոլոր միջոցները, այդուհանդերձ, հնարավորություն չի ունեցել պարզելու ընտրությունների իրական արդյունքները, սակայն Սահմանադրական դատարանի կողմից որպես հավաստի գնահատված ապացույցներից ակնհայտ է դարձել, որ ընտրախախտումներն ունեցել են կազմակերպված, զանգվածային, կրկնվող կամ պարբերական բնույթ, և դրանց համադրումը վկայում է դրանց միջև համակարգային այնպիսի փոխկապակցվածության մասին, որի պայմաններում խախտվում են Սահմանադրության 7-րդ հոդվածում ամրագրված ընտրական իրավունքի սկզբունքները, ապա որոշում ընդունելիս Սահմանադրական դատարանն իրավասու է այդ հիմքով անվավեր ճանաչելու ընտրությունների արդյունքները:

Նշենք, որ Սահմանադրության 7-րդ հոդվածով սահմանվում է, որ Ազգային ժողովի և համայնքների ավագանիների ընտրությունները, ինչպես նաև հանրաքվեներն անցկացվում են ընդհանուր, հավասար, ազատ և ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա՝ գաղտնի քվեարկությամբ:

Ինչ է նախատեսվում ընտրական օրենսգրքով, երբ ԱԺ ընտրությունների արդյունքներն անվավեր են ճանաչում

Եթե Սահմանադրական դատարանը Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքները թողնի ուժի մեջ, ապա Ազգային ժողովի առաջիկա նիստը պետք է գումարվի օգոստոսի 2-ին։

Իսկ ի՞նչ ժամկետում պետք է վերաքվեարկություն կամ նոր ընտրություն նշանակվի, արդեն սահմանվում է «Ընտրական օրենսգրքով։

Մասնավորապես՝ Ընտրական օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝

Ազգային ժողովի ընտրությունն անվավեր ճանաչելու վերաբերյալ որոշումն ուժի մեջ մտնելուց ոչ շուտ, քան 15, և ոչ ուշ, քան 30 օր հետո Ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով և կուսակցությունների նույն կազմով (ընդգծումը՝ խմբ․) անցկացվում է վերաքվեարկություն:

Հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝

5. Ազգային ժողովի ընտրությունների վերաքվեարկության արդյունքներն անվավեր ճանաչվելու դեպքում այդ որոշումն ուժի մեջ մտնելուց ոչ ուշ, քան 70 օր հետո անցկացվում է նոր հերթական ընտրություն: Նոր հերթական ընտրության դեպքում Հանրապետության նախագահը քվեարկության օրը նշանակելու մասին հրամանագիրն ընդունում է Ազգային ժողովի ընտրությունն անվավեր ճանաչելու վերաբերյալ որոշումն ընդունելուց հետո` 7-րդ օրը:

6. Նոր հերթական ընտրությունն անցկացվում է նոր առաջադրմամբ և արտահերթ ընտրությունների համար սահմանված կարգով և ժամկետներում:

Իշխանություններն իրենց ապահովագրող օրենքնե՞ր են ընդունում

Թե ինչ սցենարով կզարգանան իրադարձությունները, դեռ պարզ չէ, սակայն հետաքրքիր է այն հանգամանքը, որ անմիջապես ընտրությունների ավարտից հետո իշխանությունները հանդես եկան «Ընտրական օրենսգրքում» և «Հանրաքվեի մասին» օրենքում փոփոխությունների նախաձեռնությամբ։

Պատգամավորներ Ալխաս Ղազարյանը, Արուսյակ Մանավազյանը և Հասմիկ Հակոբյանն առաջարկում են համապետական ընտրություններին և հանրաքվեներին մասնակցելու համար քաղաքացիության բացի կարևորել նաև անձի՝ Հայաստանի հետ «իրական, բովանդակային կապը»։

Այլ կերպ ասած՝ քվեարկելու համար միայն ՀՀ քաղաքացի լինելը բավարար չի լինի, կարևոր կլինի նաև փաստացի բնակությունը Հայաստանում։ Առաջարկվող կարգավորման համաձայն՝ ընտրություններին կամ հանրաքվեներին մասնակցելու համար քաղաքացին քվեարկության կամ հանրաքվեի օրվան նախորդող 48-րդ օրվա դրությամբ պետք է նախորդ 365 օրվա ընթացքում առնվազն 183 օր գտնված լինի Հայաստանում։ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրությունների կամ նոր քվեարկության դեպքում այդ պահանջը հաշվարկվելու է քվեարկության օրվան նախորդող 28-րդ օրվա դրությամբ։ Հեղինակները հիմնավորման մեջ նշում են, որ նման մոտեցմամբ փորձ է արվում համապետական ընտրությունների և հանրաքվեների կարգավորումները համապատասխանեցնել տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների և տեղական հանրաքվեների դեպքում արդեն գործող տրամաբանությանը։ Այսինքն՝ եթե տեղական մակարդակում կարևորվում է համայնքի կյանքին մարդու ներգրավվածությունը, ապա, ըստ նախագծի հեղինակների, նույն տրամաբանությունը պետք է գործի նաև համապետական մակարդակում։
Ընդ որում՝ ԱԺ-ն այս հարցը պատրաստվում է քննարկել արտահերթ նիստով։

Նշենք, որ Սահմանադրության 7-րդ հոդվածի համաձայն՝

Ազգային ժողովի և համայնքների ավագանիների ընտրությունները, ինչպես նաև հանրաքվեներն անցկացվում են ընդհանուր, հավասար, ազատ և ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա՝ գաղտնի քվեարկությամբ: Այսինքն՝ Սահմանդրությամբ երաշխավորվում է քաղաքացիների հավասար ընտրական իրավունքը։

Սամանդրության 48-րդ հոդվածով էլ սահմանվում է․

1. Ազգային ժողովի ընտրության կամ հանրաքվեի օրը տասնութ տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներն ունեն ընտրելու և հանրաքվեին մասնակցելու իրավունք:
2. Ազգային ժողովի պատգամավոր կարող է ընտրվել քսանհինգ տարին լրացած, վերջին չորս տարում միայն Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի հանդիսացող, վերջին չորս տարում Հայաստանի Հանրապետությունում մշտապես բնակվող, ընտրական իրավունք ունեցող և հայերենին տիրապետող յուրաքանչյուր ոք:
3. Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների ժամանակ ընտրելու և ընտրվելու, տեղական հանրաքվեին մասնակցելու իրավունք ունեն ընտրության կամ հանրաքվեի օրը տասնութ տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները: Օրենքով կարող է սահմանվել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն չունեցող անձանց՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին և տեղական հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունքը:
4. Ընտրելու և ընտրվելու, ինչպես նաև հանրաքվեին մասնակցելու իրավունք չունեն դատարանի՝ օրինական ուժի մեջ մտած վճռով անգործունակ ճանաչված, ինչպես նաև դիտավորությամբ կատարված ծանր հանցանքների համար օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտված և պատիժը կրող անձինք: Ընտրվելու իրավունք չունեն նաև այլ հանցանքների համար օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտված և պատիժը կրող անձինք:

Թե ինչպես են պատրաստվում պատգամավորները նման սահմանադրական երաշխիքների պայմաններում ՀՀ որոշակի խումբ քաղաքացիներին զրկել ընտրական իրավունքից, պարզ չէ։

Սրանից բացի, Հակակոռուպցիոն կոմիտեն էլ, որն, ըստ օրենքի անկախ մարմին է, օրեր առաջ հայտնել է, որ կոմիտեի նախագահ Արթուր Նահապետյանը օրենսդրական փոփոխություններ նախաձեռնելու միջնորդությամբ դիմել է ՀՀ արդարադատության նախարարին։

«Կարևորելով ընտրական գործընթացների օրինականության ապահովումը՝ Կոմիտեում նախնական ամփոփվել է 2026 թվականի Ազգային ժողովի ընտրություններին նախորդող ժամանակահատվածում բացահայտված կոռուպցիոն բնույթի ընտրական հանցագործությունների դեպքերի առթիվ իրականացվող վարույթների տվյալները, վեր են հանվել այդ հանցագործությունների դրսևորման մեխանիզմները և դրանց կատարմանը նպաստող հանգամանքները, որոնց հիման վրա ՀՀ հակակոռուպցիոն կոմիտեի նախագահը դիմել է ՀՀ արդարադատության նախարարին՝ միջնորդելով՝ հանցանքի կատարմանը նպաստող հանգամանքները վերացնելու նպատակով նախաձեռնել այնպիսի օրենսդրական փոփոխություններ, որոնք հետայսու նվազագույնի կհասցնեն բացահայտված հանցավոր սխեմաների կիրառման հնարավորությունը, այդ թվում՝ այդպիսի սխեմաներում ներգրավված քաղաքական ուժերի մասնակցությունն ընտրական գործընթացներին արգելելու եղանակով»,- հայտնել են Կոմիտեից։

Դիտարկենք նաև, որ Ազգային ժողովի ընտրությունների նախընտրական քարոզարշավի ամբողջ ընթացքն ուղարկցվել է Հակակոռուպցիոն կոմիտեի և Քննչական կոմիտեի՝ քրեական վարույթներ նախաձեռնելու մասին հաղորդագրություններով։

Մինչև ընտրությունները դրան մասնակցող ուժերից մեկը՝ «Հանրապետություն» կուսակցությունը դիմել է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով՝ ընտրություներին «Ուժեղ Հայաստան3 կուսակցության գրանցումն անվավեր ճանաչելու հարցով, սակայն ԿԸՀ-ն մերժել է դիմումը։

Ինչ կլինի, եթե մինչև գործող ԱԺ-ի լիազորությունների ավարտը նոր ԱԺ չձևավորվի

Սահմանադրությունը նախատեսել է նաև այն իրավիճակները, երբ գործող ԱԺ -ի լիազորությունների ժամկետը լրացել է, իսկ նոր ԱԺ-ն դեռ չի ձևավորվել։ Սահմանադրության 90-րդ հոդվածի համաձայն՝

1. Ազգային ժողովն ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով:

2. Հերթական ընտրության դեպքում նորընտիր Ազգային ժողովի լիազորությունների ժամկետն սկսվում է նախորդ գումարման Ազգային ժողովի լիազորությունների ժամկետի ավարտման օրը հրավիրված նորընտիր Ազգային ժողովի առաջին նստաշրջանի բացման պահին:

3. Եթե մինչև գործող Ազգային ժողովի լիազորությունների ավարտը նորընտիր Ազգային ժողով չի կազմավորվում, ապա գործող Ազգային ժողովի լիազորությունների ժամկետն ավարտվում, և նորընտիր Ազգային ժողովի լիազորությունների ժամկետն սկսվում է նորընտիր Ազգային ժողովի կազմավորումից հետո` երկրորդ երկուշաբթի օրը հրավիրված նորընտիր Ազգային ժողովի առաջին նստաշրջանի բացման պահին:

Արաքս Մամուլյան