Մատնահետքից մինչև ԴՆԹ կոդ և մարդու կլոնավորում․ ի՞նչ ռիսկի տակ է ձեր ինքնությունը տեխնոլոգիաների աշխարհում

Պատկերացրեք, որ ձեր բիոմետրիկ տվյալները՝ մատնահետքը, ծիածանաթաղանթը, ԴՆԹ կոդը խմբագրվել են տեխնոլոգիաների միջամտությամբ և վերագրվել այլ անհատի։ Պատկերացրեք, որ դուք չունեք գաղտնիք և անձնական տարածք՝ ձեր տվյալները հասանելի են և հանրամատչելի։ Պատկերացրեք, որ ձեր ինքնությունը կարող են գողանալ և չարամտորեն կիրառել այլ նպատակների համար։

Մեր օրերում ամենատարբեր ծառայություններ՝ բանկային, պետական և մասնավոր ոլորտներում հավաքագրում կամ մշակում են բիոմետրիկ տվյալներ, որոնց միջոցով տեղի է ունենում անձի նույնականացում։ Առաջավոր տեխնոլոգիաները կիրառվում են առողջապահության և բնապահպանության ոլորտներում՝ կլոնավորումից մինչև գենետիկ կոդի խմբագրում և օրգանական նյութերի սինթեզ։ Թվային միջավայրում էվոլյուցիայի են ենթարկվում անհատին խոցելու եղանակները՝ ֆիշինգը, հարձակումները, որոնք միտված են ֆինանսական, սոցիալ-բարոյական վնաս հասցնելուն։ Այս ամենից մենք չենք կարող խուսափել, սակայն պետք է լինենք իրազեկված և կարողանանք պաշտպանել մեզ ու մեր ինքնությունը՝ տեխնոլոգիաների անհարկի միջամտությունից։

Այս ամենն ուղիղ առնչություն ունի մարդու իրավունքների հետ։ Ժամանակակից քաղաքակրթությունը ճանաչում է մարդու իրավունքների երեք սերունդ՝ 1) քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքներ (կյանքի իրավունք, մտքի, խղճի, կրոնի և խոսքի ազատության իրավունք, ընտրելու և ընտրվելու իրավունք և այլն), 2) Սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքներ (աշխատանքի, գործադուլի, սեփականության, սոցիալական ապահովության, առողջության պահպանման, կրթության, մշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքներ և այլն), 3) հավաքական կամ կոլեկտիվ իրավունքներ (զարգացման և խաղաղության, մաքուր և առողջ շրջակա ﬕջավայրի իրավունքը)։

Տեխնոլոգիաների առաջընթացն ու մարդուն սպառնացող վտանգները և գիտատեխնիկական մարտահրավերները բնականորեն առաջ են քաշում մարդու իրավունքների չորրորդ սերունդը, որը տեսաբաններն անվանում են մարդկության իրավունքներ։ Այդ իրավունքները վերաբերում են գենետիկ ինժեներիային (գենետիկ միջամտություններ մարդու կյանքին)։ Մարդկության իրավունքն է սահմանափակել գիտական ու բժշկական միջամտությունը մարդու գենային բնութագրերի զարգացմանը և զերծ մնալ արտաքին ու ներքին բնութագրերի մուտացիաներից, գենոմի մանիպուլյացիաներից, կլոնավորումից։ Այս սերունդի իրավունքների շարքում է նաև էվթանազիան՝ արժանապատիվ մահվան իրավունքը։ Եկե՛ք ուսումնասիրենք մի քանի դեպք։

Դեպք 1. Գենետիկ խմբագրված երեխաներ

CRISPR-Cas9-ը՝ գեների խմբագրման հեղափոխական տեխնոլոգիա է, որը թույլ է տալիս ճշգրիտ, ուղղորդված փոփոխություններ կատարել գենոմային ԴՆԹ-ում: Այն ողջունվել է գիտական համայնքի կողմից գենետիկ հիվանդությունները բուժելու և մշակաբույսերի ճկունությունը բարելավելու իր ներուժի համար: Տեխնոլոգիայի դրական ազդեցությունը կայանում է գենետիկ հիվանդությունների վերացման ներուժի և մարդու առողջության պահպանման իրավունքի մեջ: Դա կարող է զգալիորեն բարելավել կյանքի որակը նրանց համար, ովքեր ունեն ժառանգական հիվանդություններ: Բացասական մտահոգությունների շարքում են՝ Էթիկական խնդիրները և «խմբագրված գենոմով մանուկներ» ստեղծելու հնարավորությունը, ինչը հանգեցնում է սոցիալ-տնտեսական անհավասարությունների և խտրականության: Կան նաև գենետիկական չնախատեսված հետևանքների ռիսկեր: Հատկանշական օրինակ է չինացի գիտնական Հե Ցզյանկուիի դեպքը, որը պնդում էր, որ ստեղծել է աշխարհում առաջին գեներով խմբագրված երեխաներին: Այս գործողությունը, որը լայնորեն դատապարտվեց, առաջացրեց համաշխարհային մտահոգություն գեների խմբագրման գործընթացի էթիկական կառավարման վերաբերյալ:Շ

Դեպք 2. Գյուղատնտեսական գենետիկ մոդիֆիկացում

Գյուղատնտեսության մեջ գենետիկական մոդիֆիկացիան ներառում է մշակաբույսերի ԴՆԹ-ի փոփոխություն՝ բարձրացնելու այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են բերքատվությունը, վնասատուների դիմադրությունը և սննդային արժեքը: Գենետիկորեն մոդիֆիկացված մշակաբույսերը կարող են նպաստել պարենային անվտանգությանը, որը մարդու հիմնարար իրավունքն է, հատկապես սննդի սակավության խնդիր ունեցող տարածաշրջաններում: Այս առնչությամբ մտահոգությունները ներառում են դրանց ազդեցությունը կենսաբազմազանության և ֆերմերների իրավունքների վրա (կախվածությունը սերմացուի ընկերություններից) և մարդու առողջության վրա գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքի բացասական հետևանքների վրա: Հատկանշական օրինակներից է BT Cotton-ի ներմուծումը, որը գենետիկորեն ձևափոխված է վնասատուներին դիմակայելու համար և զգալիորեն ազդել է գյուղատնտեսական պրակտիկայի և բերքատվության վրա: Թեև այն տնտեսական օգուտներ բերեց որոշ ֆերմերների, մյուսները մտահոգություններ բարձրացրին կենսաբազմազանության և հողի երկարաժամկետ առողջության վերաբերյալ:

Դեպք 3. Կլոնավորում բժշկական հետազոտությունների և թերապիայի համար

Կլոնավորումը, հատկապես թերապևտիկ կլոնավորումը, օգտագործվում է բժշկական հետազոտությունների համար՝ ստեղծելու գենետիկորեն նույնական բջիջներ, որոնք կարող են օգտագործվել հիվանդությունները ուսումնասիրելու և բուժում մշակելու համար: Այս գիտական առաջընթացի դրական կողմերից է այնպիսի հիվանդությունների խորքային ուսումնասիրությունն ու թիրախային բուժումը, որոնցից է Ալցհեյմերը, քաղցկեղը և սրտի հիվանդությունները: Խնդրի առնչությամբ Էթիկական մտահոգություններ նույնպես կան, որոնցից առաջինը կլոնավորված սաղմնային բջիջների կարգավիճակն ու դրանց պաշտպանության իրավունքներն են: Գիտական համայնքի բանավեճը կենտրոնանում է այս բջիջների բարոյական կարգավիճակի և հետազոտություններում դրանց օգտագործման շուրջ, քանի որ վերջիններս հանդիսանում են կենդանի օրգանզիմների/անհատի վերաբերյալ գենետիկ տվյալներ պարունակող միավորներ/։ Հատկանշական օրինակներից է Դոլլի ոչխարը՝ առաջին կաթնասունը, որը կլոնավորվել է սոմատիկ բջջից: Այն հնարավորություններ բացեց բժշկական հետազոտությունների համար, բայց առաջացրեց էթիկական բանավեճեր մարդու կլոնավորման հնարավորությունների վերաբերյալ։

Դեպք 4. Մարդկանց կլոնավորման նկատառումներ

Մարդկանց կլոնավորման գաղափարը, կա՛մ վերարտադրողական, կա՛մ թերապևտիկ նպատակներով, հիմնականում մնում է տեսական, բայց ինտենսիվ էթիկական բանավեճի առարկա: Տեսական առավելությունները ներառում են օրգանների փոխարինում, անպտղության բուժում և այլ հիվանդությունների բժշկական հետազոտություններ: Այն ունի զգալի էթիկական, սոցիալական և հոգեբանական մտահոգություններ, ներառյալ ինքնության խնդիրները և կլոնների իրավունքները:

Այս դեպքերից յուրաքանչյուրում գենետիկական մոդիֆիկացիայի և կլոնավորման համադրումը մարդու իրավունքների հետ ներկայացնում է պոտենցիալ օգուտների և էթիկական երկընտրանքների համալիր խառնուրդ: Գիտական հնարավորությունների առաջխաղացման, էթիկական և մարդու իրավունքների չափանիշների պահպանման միջև հավասարակշռությունը նուրբ է և պահանջում է շարունակական գլոբալ երկխոսություն և օրինական կարգավորում:

Աշխարհում գործող կանոնակարգերը և քաղաքականությունները պետք է զարգանան՝ լուծելու այս տեխնոլոգիաների եզակի մարտահրավերները՝ ապահովելով, որ դրանք օգտագործվեն պատասխանատու կերպով և չխախտեն մարդու իրավունքները: Քանի որ տեխնոլոգիաները շարունակում են զարգանալ արագ տեմպերով, հետևանքները մարդու իրավունքների վրա միայն ավելի մեծ նշանակություն կունենան: Այս տեխնոլոգիաների երկակի բնույթի ըմբռնումը շատ կարևոր է ապահովելու համար, որ դրանք ծառայեն որպես մարդու իրավունքների ընդլայնման և ոչ թե դրանք նվազեցնելու գործիքներ:

Ալեքսանդր Մարտիրոսյան