«Ադրբեջանում խոշտանգումներն ու մարդու իրավունքների խախտումները համակարգված բնույթ են կրում». ՄԱԿ-ին հայտարարություն է ներկայացվել

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի 61-րդ նստաշրջանին ներկայացվել է Ադրբեջանում կտտանքների և մարդու իրավունքների խախտումների վերաբերյալ գրավոր հայտարարություն: Փաստաթուղթը ներկայացրել է Մարդու իրավունքների ինստիտուտը, որը հատուկ խորհրդատվական կարգավիճակ ունեցող ոչ կառավարական կազմակերպություն է, գրում են ադրբեջանական լրատվամիջոցները։

«Խոշտանգումները և մարդու իրավունքների խախտումներն Ադրբեջանում» վերնագրով հայտարարության մեջ նշվում է, որ 2024-2025 թվականներին Ադրբեջանի կառավարությունն աննախադեպ մակարդակով սահմանափակել է քաղաքացիական միջավայրը: Փաստաթղթի համաձայն՝ լրատվամիջոցների, ոչ կառավարական կազմակերպությունների և տնտեսական գործունեության կարգավորման անվան տակ ընդունված օրենքներն օգտագործվել են անկախ լրագրությունը ճնշելու, ակտիվիստներին լռեցնելու և քաղաքական ընդդիմությանը մարգինալացնելու համար։

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ զանգվածային ձերբակալությունները, բռնաճնշումները և «ցուցադրական դատավարություններն» արագացել են երկրում ՄԱԿ-ի կլիմայի փոփոխության համաժողովի՝ COP29-ի անցկացման նախապատրաստական ​​​​աշխատանքներին նախորդող շրջանում և շարունակվել են դրանից հետո։

Փաստաթղթի համաձայն՝ խոշտանգումներն ու անմարդկային վերաբերմունքն առանձին դեպքեր չեն, այլ պետական ​​հաստատություններում արմատացած համակարգային գործելակերպեր: Ներքին գործերի նախարարությունը և դրա կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գլխավոր վարչությունը («Բանդոտդել») կալանավորներին երկար ժամանակ մեկուսացնում են, նախքան նրանց պաշտոնապես գրանցելը: Այս ընթացքում նրանք, ենթադրաբար, օգտագործել են ծեծ, էլեկտրական շոկեր և բռնաբարության սպառնալիքներ՝ խոստովանություններ կորզելու կամ թվային տվյալներին մուտք ունենալու համար:

Հաղորդվում է, որ ակադեմիկոս Ֆազիլ Գասիմովը դատարանում հայտարարել է, որ ոստիկաններն իր գլուխը զուգարանակոնքն են մտցրել և էլեկտրաշոկեր օգտագործել՝ տնտեսագետ Գուբադ Իբադօղլուի դեմ ցուցմունք կորզելու համար։ Նշվում է նաև, որ Պետական ​​անվտանգության ծառայությունն (ՊԱԾ) ընդլայնել է իր գործունեության շրջանակը՝ թիրախավորելով գիտնականներին և հետազոտողներին, իսկ դոկտորանտներ Բահրուզ Սամադովը և Իքբալ Աբիլովը 2024 թվականին մեղադրվել են դավաճանության մեջ՝ իրենց գիտական ​​գործունեության և խաղաղարար նախաձեռնությունների համար։

Ֆիզիկական բռնությանը զուգահեռ՝ կիրառվում են նաև հոգեբանական խոշտանգումներ. կալանավորները, ըստ հաղորդումների, մեկուսացվում են, զրկվում են քնից և բժշկական օգնությունից, և սպառնում են ընտանիքի անդամներին։

Հայտարարության մեջ թվարկված են խոշտանգումների կոնկրետ մեթոդներ.

Էլեկտրաշոկ. լայնորեն կիրառվում է փաստաթղթեր ստորագրելու հարկադրանքի համար։

Ծեծեր և բութ առարկայով վնասվածքներ. ըստ հաղորդումների, կալանավորները ծեծի են ենթարկվել գլխին, ուսերին և ոտքերին: 2024 թվականի սկզբին թիվ 5 բանտում կալանավոր Սուբհան Աղաևի մահը, ըստ հաղորդումների, ընդգծում է այս մեթոդների մահացու հետևանքները։

Սեռական բռնության սպառնալիքներ. կին լրագրողներին և կրոնական ակտիվիստներին, ըստ հաղորդումների, սպառնացել են բռնաբարությամբ: 2025 թվականի մայիսին, ըստ հաղորդումների, կալանավորված լրագրող Ուլվիյա Ալիին  ծեծի են ենթարկել ոստիկանությունը և սպառնացել են բռնությամբ՝ նրա հեռախոսի գաղտնաբառը ստանալու համար։

Սպառնալիքներ ընտանիքի անդամներին և բժշկական օգնությունից հրաժարվելը. որոշ դեպքերում կալանավորվածներին, ըստ հաղորդումների, սպառնացել են բռնաբարել իրենց հարազատներին, եթե նրանք ցուցմունք չտան։

Ըստ հայտարարության՝ անկախ լրատվամիջոցների դեմ արշավը սրվել է 2023 թվականից և շարունակվել մինչև 2025 թվականը: Հաղորդվում է, որ «Abzas Media»-ի, «Meydan TV»-ի, «Toplum TV»-ի և այլ լրատվամիջոցների աշխատակիցներ մեղադրվել են մաքսանենգության, հարկերից խուսափելու և խարդախության մեջ։

Լրագրողների ազատության և անվտանգության ինստիտուտի (IRFS) զեկույցին հղում անելով՝ նշվում է, որ 2025 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Ադրբեջանում բանտարկված է եղել առնվազն 24 լրագրող, որոնցից 20-ը ձերբակալվել են 2023 թվականից ի վեր՝ օտարերկրյա ֆինանսավորման մեղադրանքով: Հաղորդվում է, որ 2025 թվականի հունիսին «Abzas Media»-ի գործով ձերբակալված յոթ լրագրող դատապարտվել են մինչև 9 տարվա ազատազրկման։

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ ընդդիմության անդամներն ու քաղաքացիական հասարակության ակտիվիստները բախվում են լայնածավալ ճնշումների, և դատարանները նրանց ձերբակալելու համար օգտագործում են «մանր խուլիգանություն», խարդախություն և թմրանյութերի մեղադրանքներ:

Կալանավայրերի պայմանները նշված են որպես ծանր։ Amnesty International-ի 2026 թվականի հունվարի հայտարարության համաձայն՝ 15-18 մարդ պահվում է 8-10 հոգանոց խցերում, սանիտարական պայմանները վատ են, և բժշկական օգնություն չի տրամադրվում։

Փաստաթղթում ընդգծվում է, որ չնայած Ադրբեջանի օրենսդրությունն արգելում է խոշտանգումները, գործնականում դատարաններն ընդունում են հարկադրված ցուցմունքները և չեն հետաքննում խոշտանգումների մեղադրանքները: Ասվում է, որ 2025 թվականի վերջին ընդունված փոփոխությունները մեծացնում են փաստաբանների նկատմամբ վերահսկողությունը և թույլ են տալիս առգրավել պաշտպանության նյութերի նյութերը:

Եվրոպայի խորհրդի խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտեն (CPT) 2024 թվականի հուլիսին Ադրբեջանի կողմից համագործակցությունից հրաժարվելը համարել է իր պարտավորությունների խախտում։

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ կրոնական ակտիվիստները, մասնավորապես, «Մուսուլմանական միասնության շարժման» հետ կապվածները, նույնպես բախվել են խոշտանգումների մեղադրանքների։ Նշվում է, որ ձերբակալվածներին ձեռնաշղթաներով կապել են աթոռներին, ծեծի ենթարկել և սպառնացել են բռնաբարությամբ։

Փաստաթուղթը եզրափակվում է՝ նշելով, որ 2024-2025 թվականների տվյալները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի իրավապահ և դատական ​​համակարգերում շարունակում են գոյություն ունենալ խոշտանգումներ, հարկադրական խոստովանություններ, անհիմն քրեական հետապնդումներ և իրավական երաշխիքների խախտումներ։ Այս դեպքերը ցույց են տալիս, որ հասարակության տարբեր շերտեր, այդ թվում՝ լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները, գիտնականները և քաղաքական ընդդիմությունը, բախվում են նմանատիպ ճնշման մեխանիզմների։

Ընդգծվում է, որ այս պրակտիկան համարվում է Ադրբեջանի կողմից ՄԱԿ-ի խոշտանգումների դեմ կոնվենցիայի, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի շրջանակներում ստանձնած պարտավորությունների խախտում։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի