ՀՀ ընտրություններին միջամտած «Рыбарь»-ի աշխատանքը բացահայտվել է Չեխիայում․ հետաքննություն

Կրեմլամետ «Рыбарь» մեդիանախագծի նկարահանող խմբերը մեկնել են Չեխիա ու եվրոպական այլ երկրներ, որտեղ հարցազրույցներ են ձայնագրել քաղաքական գործիչների, լրագրողների և փորձագետների հետ։ Միևնույն ժամանակ, զրուցակիցները միշտ չէ, որ հասկացել են, թե կոնկրետ որ նախագծի համար են նախատեսված այդ նյութերը։ Այս մասին ասվում է չեխական Seznam Zprávy-ի հետաքննության մեջ։

Լրագրողները կարողացել են դուրս գալ ցանցի մասնակիցների հետքի վրա այն բանից հետո, երբ ապատեղեկատվության հարցերով փորձագետ Բոգումիլ Կարտոուսին առաջարկվել է հարցազրույց տալ։ Seznam Zprávy-ն հանդիպում է կազմակերպել Պրահայում և թաքնված տեսախցիկների միջոցով հետևել դրան։ Նկարահանման համար ժամանել են Գերմանիայում բնակվող Ռուսաստանի քաղաքացիներ Վիտալի Չաշչուխինը և Իգոր Դոլմատովը։ Զրույցի ընթացքում Չաշչուխինը հաստատել է, որ աշխատում է «Рыбарь» նախագծի վրա։ Երբ Seznam Zprávy-ի լրագրողները բացահայտել են իրենց ինքնությունը և սկսել հարցեր տալ նախագծի վերաբերյալ, երկու ռուսներն էլ լքել են հանդիպման վայրը։

Հետաքննության տվյալներով՝ հարցազրույցների կազմակերպմամբ և զրուցակիցների որոնմամբ զբաղվել է Մոսկվայում գտնվող Բորիս Դվորկինը։ Լրագրողները պարզել են, որ նրա նախագծերից մեկը ֆինանսավորել է Ռուսաստանի Հայրենիքի պատմության հիմնադրամը, որը ստեղծվել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հրամանագրով։ Հիմնադրամի խորհրդի նախագահը Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ծառայության տնօրեն Սերգեյ Նարիշկինն է։ Ինքը՝ Դվորկինը, Seznam Zprávy-ի հետ զրույցում հերքել է, որ աշխատում է ռուսական հատուկ ծառայությունների համար։

«Рыбарь»-ի հիմնադիր Միխայիլ Զվինչուկը գտնվում է Եվրամիության պատժամիջոցների տակ։ ԵՄ-ում նրան անվանում են ռուս ռազմական բլոգեր և քարոզիչ, որն ապատեղեկատվություն է տարածում Ուկրաինայի դեմ լայնածավալ պատերազմի վերաբերյալ։ Զվինչուկի նկատմամբ պատժամիջոցների սահմանված կարգավիճակի պատճառով նախագծի հետ համագործակցությունը կարող է իրավական հետևանքներ ունենալ նաև ԵՄ-ում նրա հետ աշխատող անձանց համար։

Չեխիայի կողմի համաձայն՝ պատժամիջոցների տակ գտնվող անձի կողմից վերահսկվող ընկերությանը ծառայություններ մատուցելը կարող է դիտարկվել որպես նրան տնտեսական ռեսուրսների անուղղակի տրամադրում։ Չեխիայում պատժամիջոցների խախտման համար նախատեսվում է մինչև 50 մլն կրոնի տուգանք, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև քրեական պատասխանատվություն։ Seznam Zprávy-ն պարզել է, որ «Рыбарь»-ի ներկայացուցիչները Չեխիայում հասցրել են նաև այլ հարցազրույցներ ձայնագրել։ Մասնավորապես, Չեխիայի ռազմական հետախուզության նախկին ղեկավար Անդոր Շանդորը հաստատել է, որ զրուցել է նկարահանող խմբի հետ։ Նրա խոսքով՝ հետագայում ինքը հետ է կանչել ձայնագրության օգտագործման համաձայնությունը, քանի որ իրեն դուր չեն եկել կազմակերպիչների վարքագիծն ու տրված հարցերի բովանդակությունը։

Հետաքննությունը ցույց է տալիս, որ Չեխիան երկրներից միայն մեկն էր, որտեղ նախագիծը նախատեսում էր աշխատանքներ իրականացնել։ Նկարահանումներ էին նախապատրաստվում նաև Սլովակիայում, Սերբիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Ավստրիայում, Հունգարիայում, Բելգիայում և Ֆրանսիայում։  Seznam Zprávy-ի վարկածով՝ խոսքն առանձին այցերի մասին չէ, այլ եվրոպական լսարանի համար բովանդակության արտադրության ցանց ստեղծելու փորձի։

«Рыбарь» նախագծի հիմնադիր Միխայիլ Զվինչուկը գտնվում է Եվրամիության պատժամիջոցների ներքո։ ԵՄ-ի պատժամիջոցների հիմնավորման մեջ նշվում է, որ նա ընդգրկված է Վլադիմիր Պուտինի կողմից 2022 թվականի դեկտեմբերին ստեղծված աշխատանքային խմբում, որի նպատակն էր համակարգել Ուկրաինայի դեմ պատերազմի պայմաններում Ռուսաստանի մոբիլիզացիոն ջանքերը։

ԵՄ-ն Զվինչուկին նաև անվանում է ռուսամետ ռազմական «Рыбарь» ալիքի ստեղծող, որը տեղեկություններ է տարածում Ռուսաստանի ռազմական գործողությունների և ուկրաինական դիրքերի վերաբերյալ, ինչպես նաև ապատեղեկատվություն և կրեմլամետ քարոզչություն։ Նախագծի ռուսալեզու  տելեգրամ ալիքն ունի ավելի քան 1,5 միլիոն բաժանորդ, իսկ անգլալեզուն՝ գրեթե 80 հազար։

2026 թվականի հուլիսին «Рыбарь»-ի դեմ պատժամիջոցներ է սահմանել նաև Մեծ Բրիտանիան։ Սահմանափակումները տարածվել են նաև նախագծի հետ առնչվող տասը անձանց, այդ թվում՝ ղեկավարների և բովանդակություն ստեղծողների նկատմամբ։

Բրիտանական իշխանությունները հայտարարել են, որ «Рыбарь»-ը ֆինանսավորվում է Ռուսաստանի պետության կողմից, Ուկրաինայի վերաբերյալ կեղծ նարատիվներ է տարածում և միջամտում եվրոպական ընտրություններին, այդ թվում՝ Մոլդովայում և Հայաստանում։

ԱՄՆ-ում էլ այս  նախագծի գործունեությունը ուշադրության կենտրոնում էր հայտնվել դեռևս 2024 թվականի նախագահական ընտրարշավի ժամանակ։ ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը «Рыбарь»-ի  աշխատակիցների վերաբերյալ տեղեկությունների համար հայտարարել էր մինչև 10 մլն դոլարի պարգևավճար։ Ամերիկյան իշխանությունների պնդմամբ՝ նախագիծն իրականացրել է տեղեկատվական արշավ, որի նպատակն էր խորացնել հասարակական հակասությունները և միջամտել նախագահական ընտրություններին։

ԱՄՆ-ի տվյալներով՝ նախկինում նախագծին ֆինանսավորել է «Վագներ» մասնավոր ռազմական ընկերության հիմնադիր Եվգենի Պրիգոժինը, իսկ նախագիծը նաև պատվերներ է ստացել ռուսական պետական ռազմարդյունաբերական «Ռոստեխ» կոնցեռնից։

2026 թվականի փետրվարին OpenAI-ն հայտնել էր  «Рыбарь»-ի ցանցի հետ կապված հաշիվների արգելափակման մասին։ Ընկերության տվյալներով՝ դրանք օգտագործվել են ChatGPT-ի միջոցով տարբեր լեզուներով մեծ թվով կարճ հաղորդագրություններ ստեղծելու, այնուհետև դրանք X-ում և տելեգրամում տարածելու համար։ Նշվում է, որ նպատակն է եղել  ստեղծել այնպիսի տպավորություն, թե ռուսամետ հաղորդագրությունները հրապարակում են տարբեր երկրներից իրական օգտատերեր։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի