Թուրքական լիրայի շարունակական և հետևողական արժեզրկումը ինչպես կարող է նվազեցնել սուլթանի «կարողություններն» ու «հավակնությունները»

Հաշվի առնելով թուրքական լիրայի շարունակական և հետևողական արժեզրկումը (լիրան արդեն հատել է մեկ դոլարի դիմաց 8.5-ի սահմանը), փորձեմ ավելի պատկերավոր դարձնել ազգային արժույթի արժեզրկման հետ կապված խնդիրը և այն, թե ինչպես դա կարող է նվազեցնել սուլթանի «կարողություններն» ու «հավակնությունները»:

2017թ. դեկտեմբերին թուրքական գանձապետարանը 60 մլրդ ճապոնական յեն ծավալով, 3 տարի մարման ժամկետով պարտատոմսեր է թողարկել: Թողարկման պահին դա կազմել է մոտավորապես 535 մլն ԱՄՆ դոլար, այսինքն թուրքական գանձապետարանի հաշվին է մուտքագրվել մոտավորապես 2 մլրդ 136 մլն լիրա:

2020թ. դեկտեմբերի 7-ին նախատեսվում է այդ պարտատոմսերի մարումը: ԱՄՆ դոլարի, ճապոնական յենի և թուրքական լիրայի այսօրվա փոխարժեքները հաշվի առնելով ստացվում է, որ այսօր այդ 60 մլրդ յենը կազմում է մոտավորապես 582մլն ԱՄՆ դոլար կամ 4 մլրդ 950 մլն թուրքական լիրա:

Այսինքն, ԱՄՆ դոլար ճապոնական յեն փոխարժեքի տատանումների և թուրքական լիրայի արժեզրկման արդյունքում թուրքական գանձապետարանը պետք է մոտավորապես 2.8 մլրդ լիրա, կամ 2.3 անգամ ավելի մեծ գումար վճարի, քան ստացել է 2017 թվականին:

Ի լրումն, եթե թողարկման պահին թուրքական գանձապետարանը հույս ուներ, որ այդ պարտատոմսերի սպասարկման համար տարեկան վճարելու է մոտավորապես 40 մլն լիրա տոկոսավճար, ապա 2020թ. դեկտեմբերի 7-ին ստիպված է լինելու վճարել մոտավորապես 90 մլն լիրա տոկոսավճար:

Պետական պարտքի մարման և սպասարկման ֆինանսավորմանն ուղղվող այս հսկայական լրացուցիչ միջոցներն իհարկե գանձապետարանին և սուլթանին ստիպելու են նվազեցնել որոշ այլ ծախսեր (սոցիալական ծախսեր, գյուղատնտեսական սուբսիդիաներ, այլ), որոնք հարուցելու են թուրքական հանրության տարբեր խմբերի զայրույթը:

2021թ. մարտի 18-ին թուրքական գանձապետարանը պետք է մարի 2011թ. թողարկված 180 մլրդ ճապոնական յեն ծավալով պարտատոմսերը, իսկ մարտի 30-ին, հունիսի 8-ին և նոյեմբերի 12-ին համապատասխանաբար 2 մլրդ ԱՄՆ դոլար, 1 մլրդ ԱՄՆ դոլար և 1.25 մլրդ եվրո ծավալներով պարտատոմսերը:

Այսինքն, 2020թ. դեկտեմբեր – 2021թ. դեկտեմբեր ժամանակահատվածում թուրքական գանձապետարանը պետք է մարի մոտավորապես 6.2 մլրդ ԱՄՆ դոլար ծավալով պարտատոմսեր: Համեմատության համար, 2019թ. դեկտեմբեր – 2020թ. դեկտեմբեր ժամանակահատվածում մարումները եղել են մոտավորապես 4.7 մլրդ ԱՄՆ դոլար: 2020թ. դեկտեմբերից սկսած սուլթանին դժվար է լինելու ֆինանսավորել իր «հավակնոտ» արյունոտ ծրագրերը:

Հետգրություն

Վերջին 20 տարիներին, Թուրքիան զարգացրել է պարենի և թեթև արդյունաբերության ոլորտները և հասել ինքնաբավության բավական բարձր մակարդակի: Այսինքն, քանի որ տնային տնտեսությունների մեծ մասին հասանելի են տեղական արտադրության սննդամթերքն ու հագուստը, ազգային արժույթի արժեզրկումը ապրանքների թանկացման ճանապարհով այդ տնային տնտեսություններին չի հարվածի:

Ափսոս, որ վերջին 20 տարիների ընթացքում տեղական սննդի և թեթև արդյունաբերության ոլորտները Հայաստանում այնպես չեն զարգացել, որ կարողանան մրցակցել ներկրվող ապրանքների հետ և նախկինում դրամի յուրաքանչյուր էական արժեզրկում հանգեցրել է առաջին անհրաժեշտության ներկրվող ապրանքների թանկացման (կարագ, ձեթ, շաքարավազ այլ ապրանքներ) և ուղղակի ազդել է տնային տնտեսությունների բարեկեցության վրա: Հայկական խանութները հեղեղված էին թուրքական, չինական և այլ երկրների ապրանքներով, իսկ ՀՀ իշխանությունները հռչակագրային բնույթի «ռազմավարական» ծրագրեր էին ընդունում: Այս առումով, հաղթանակից հետո շատ-շատ գործ կա անելու:

Արտակ Քյուրումյան