Ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը հայտարարել է. «Աճել է պետական պարտքը։ 2018 թվականին եղել է 6,9 միլիարդ դոլար, թող լինի 7 միլիարդ։ Այսօր 14,5 միլիարդ դոլար է»։

Իրականում, 2018-ի ապրիլին պարտքը կազմել է 6 միլիարդ 867 միլիոն դոլար, իսկ այս տարվա հունիսի վերջին պաշտոնական թիվը 13,9 միլիարդ դոլար է։

14,5 միլիարդի ցուցանիշը ստացվում է այն դեպքում, եթե պաշտոնական պարտքին գումարվեն Կենտրոնական բանկի պարտքը (462,6 միլիոն դոլար) և Կառավարության ներքին երաշխիքները (173,3 միլիոն դոլար)։ Բայց այս տարվա սկզբին Կառավարության նախաձեռնությամբ այս ցուցանիշները հանվել են պետական պարտքի պաշտոնական հաշվարկից։

Աբրահամյանը նաև ասում է․ «Պատկերացնենք հինգ հոգանոց հայկական ընտանիք, այդ ընտանիքը 25 հազար դոլար պարտք ունի»։ 

Այս հաշվարկը հեռու է գործնական իրականությունից, քանի որ պարտքի մարմանը մասնակցում են նաև խոշոր ընկերությունները. օրինակ՝ 2026-ի բյուջեով քաղաքացիների եկամտահարկը կազմում է հարկային մուտքերի ընդամենը 26%-ը։

Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Սերգեյ Բագրատյանն էլ հակադարձել է. «Այս պահին ՀՀ բանկերում Հայաստանի քաղաքացիներն ունեն 7 տրիլիոն ավանդ, 7 տրիլիոն։ Երբևէ նման թիվ չի եղել․․․ Մոտ 20 միլիարդ դոլար քաղաքացիների փողն է։ Դա նշանակում է՝ մենք բարեկեցիկ հասարակություն ունենք»։

Այս պնդումը ևս անճշտություններ է պարունակում. ռեզիդենտների ավանդները կազմում են 6 տրիլիոն 412  միլիարդ դրամ (շուրջ 17,8 միլիարդ դոլար), իսկ հաշիվների ընթացիկ միջոցները հանելու դեպքում թիվը նվազում է ևս 5 միլիարդ դոլարով։ Բացի այդ՝ ավանդները մարդկանց սեփականությունն են, իսկ պարտքը՝ բոլորինը։

Ինչ վերաբերում է Կառավարության ստանձնած ներքին երաշխիքներին, ապա հունիսի վերջին դրանց ծավալը 173 միլիոն դոլար էր, որից 150 միլիոնը հատկացվել է «Լիդիան Արմենիա» ընկերությանը՝ Ամուլսարի հանքի շահագործման համար։ Եթե ընկերությունը չփակի իր վարկը, դրա մարման պարտավորությունը մնալու է Հայաստանի Հանրապետության ուսերին։

Մանրամասները՝ տեսանյութում։

Գարիկ Հարությունյան

Արշավը թիրախավորել է հյուրանոցներն ու վայրերը՝ օգտագործելով, այսպես կոչված, captivе portals-ը, որոնք հայտնվում են հանրային Wi-Fi ցանցերին միանալիս։ Microsoft-ը կասկածում է, որ հարձակվողները կարող էին մուտք գործել մի քանի Wi-Fi ցանցի օպերատորների կողմից համատեղ օգտագործվող ծառայություններ՝ captivе portals-ի միջոցով։

«Եթե դա իսկապես այդպես է, ապա մեկ հաջողված հարձակումը կարող է հարձակվողներին հասանելիություն տալ հյուրանոցների և հանրային Wi-Fi ցանցերի մեծ թվին»,- նշվում է ընկերության զեկույցում։

Արշավի շրջանակում հարձակվողներն աննկատ վերահղել են օգտատերերին իրենց կողմից վերահսկվող ֆիշինգային ենթակառուցվածքի միջոցով և տարածել վնասակար ծրագրեր։ Նրանք այդ ծրագրերը քողարկել են որպես բրաուզերի կամ օպերացիոն համակարգի թարմացումներ։ Օգտատերերին թարմացնելու կոչ անող հաղորդագրությունները ցուցադրվել են՝ ի պատասխան ինտերնետային կապի ավտոմատ ստուգումների, որոնք բրաուզերները կատարում են նոր ցանցին միանալուց անմիջապես հետո։

Microsoft-ը պնդում է, որ հարձակման հետևում Storm-2945 խմբի հաքերներն են, որը կապված է Midnight Blizzard խմբի հետ: Ընկերությունը պարբերաբար հաղորդում է իր գործունեության մասին և խմբի անդամներին կապում Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ծառայության հետ: Microsoft-ի տվյալներով՝ Midnight Blizzard հաքերները կանգնած են եղել 2020 թվականին ԱՄՆ պետական գերատեսչությունների վրա SolarWinds ծրագրի միջոցով իրականացված լայնածավալ կիբերհարձակման, ինչպես նաև 2023 թվականին Outlook-ի հաքերային հարձակման հետևում:

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

Իսկ քանի՞ անգամ է այդ նույն ձեթն օգտագործվում հանրային սննդի կետերում, որտեղ մեզանից շատերը պարբերաբար սնվում են։ Նույն այս կարկանդակները կամ կարտոֆիլի ֆրին ի՞նչ ձեթի մեջ են տապակվում, ի՞նչ է արվում արդեն թափոնի վերածված ձեթը և կա՞, արդյոք, պետական վերահսկողություն։

Այս հարցերն են Factor TV-ի այս փաստաքննության առանցքում։

Չկա կարգավորում՝ չկա՞ խնդիր

Մեր երկրում ի՞նչն է շատ՝ սնվելու վայրերը։ Ուր էլ գնաք՝ քաղաքներ, գյուղեր, սարի գագաթին, թե ձորում, կգտնեք մի ռեստորան, որ կառաջարկի տարաբնույթ խորտիկներ։ Հայաստանում կա հանրային սննդի 7925 օբյեկտ: Դրանցից 3105-ը գործում են Երևանում, իսկ 4820-ը՝ մարզերում։

Այս սննդի կետերում տարեկան գոյանում է միջինում 7500-8000 տոննա սննդային թափոն։ 

Թե ինչքա՞ն է օգտագործված ձեթի ծավալը, հայտնի չէ։ Շրջակա միջավայրի նախարարությունը նման տվյալ չի տրամադրում։

Իսկ գուցե մեզ այս հարցում կարող են օգնել ա՞յլ կառույցներ։ Օրինակ՝ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը։ Այն պարբերաբար հայտարարություններ է հրապարակում սնունդ արտադրող կազմակերպությունների գործունեությունը կասեցնելու մասին՝ անվտանգության, սանիտարահիգիենիկ նորմերի խախտումների պատճառով։

Սակայն պարզվում է՝ սննդի կետերում օգտագործվող ձեթի վերաբերյալ ստուգումները գործնականում սահմանափակվում են միայն փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ, իսկ թե, օրինակ, նույն ձեթով ինչ քանակի սնունդ է տապակվում, ֆրիտյուրի մեջ ձեթն ինչ վիճակում է, այս հարցերը դուրս են վերահսկողությունից։

Այսպես, Factor TV-ն քաղաքացիներից ստացած ահազանգերի հիման վրա այցելեց մի շարք սննդի կետեր։ Որոշ վայրերում ֆրիտյուրի մեջ գտնվող ձեթն ակնհայտորեն մուգ, սևացած և վառված տեսք ուներ։

Factor TV-ն դիմեց Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնին՝ խնդրելով ստուգել այդ սննդի կետերում օգտագործվող բուսական յուղի որակը։

Պատասխանն անսպասելի էր․ «Բուսական յուղի բազմակի օգտագործման հարցերը որևէ նորմատիվ իրավական ակտերով կամ փաստաթղթերով չեն կանոնակարգվում։ Լաբորատոր փորձարկում կարող է իրականացվել բուսական յուղերի նկատմամբ, անվտանգության և որակի ցուցանիշների գնահատմամբ՝ համաձայն ԵՏՄ գործող իրավական ակտերի, սակայն բազմակի օգտագործված բուսական յուղերի փորձարկման դեպքում լաբորատորիան չի կարող տրամադրել համապատասխանության կամ անհամապատասխանության վերաբերյալ եզրակացություն, քանի որ ԵՏՄ գործող տեխնիկական կարգավորումները վերաբերում են նոր (չօգտագործված) բուսական յուղերին։ Միջազգային լաբորատոր պրակտիկայում կիրառվում են օգտագործված բուսական յուղերի գնահատման ցուցանիշներ (օրինակ՝ պոլիմերացված տրիգլիցերիդների պարունակության որոշում), սակայն տվյալ պահին նշված ցուցանիշը չի ներառվում «Հանրապետական բուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հավատարմագրման ոլորտում և դրանց վերաբերյալ փորձարկումներ չեն իրականացվում հավատարմագրված շրջանակում»։

Այսինքն՝ Հայաստանում չկա սահմանված պահանջ, թե նույն ձեթով քանի անգամ կարելի է սնունդ պատրաստել։ Տեսչական մարմինը կարող է ստուգել միայն այն ցուցանիշները, որոնք հնարավոր է լաբորատոր փորձարկել, իսկ հենց ֆրիտյուրի մեջ գտնվող սևացած ձեթից նմուշառում գործնականում չի իրականացվում։ Տեսչական մարմինն ընդամենը հետևում է՝ արդյո՞ք ռեստորանը կամ սննդի կետն օգտագործված ձեթը տեղավորել է համապատասխան փակ, մաքրման ենթակա բեռնարկղերում, թե՞ ոչ։

Factor TV-ն Էկոնոմիկայի նախարարությունից պարզեց, որ բուսական յուղի օգտագործման տևողության ու դրա որակի ստուգման վերաբերյալ տեսչական մարմնին լիազորությամբ օժտելու հարցը նոր միայն քննարկման փուլում է։

Ստացվում է՝ ձեթի օգտագործման տևողությունն ու ինտենսիվությունը թողնված է տնտեսվարողի խղճին։

ԵՄ պահանջներն ու հայկական իրականությունը

Եվրոպական մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Իտալիայում, Ավստրիայում, Նիդերլանդներում, հանրային սննդի օբյեկտներում օգտագործվող տապակման ձեթի որակը գնահատվում է հատուկ ցուցանիշներով (TPC/TPM)։ Սահմանված շեմը գերազանցելու դեպքում ձեթը պետք է փոխարինվի։ Իսկ արդեն թափոնի վերածված ձեթի յուրաքանչյուր կաթիլ պետք է պահպանվի, հավաքվի ու անցնի վերամշակում․ օրինակ՝ նույն Բելգիայում կամ Գերմանիայում, կանոնների խախտումը հանգեցնում է տուգանքների, ընդհուպ՝ խոհանոցի փակման։ 

Օգտագործված բուսայուղը համարվում է կարևոր երկրորդային հումք, որն օգտագործվում է, օրինակ, կենսավառելիքի (բիոդիզել) կամ կայուն ավիացիոն վառելիքի արտադրության համար։ Սա նաև էկոլոգիական լուրջ միջոցառում է, քանի որ թափոնների վրա հիմնված բիոդիզելի արտադրությունն ավելի քան 90%-ով կրճատում է ջերմոցային գազերի արտանետումը։ Այդ պատճառով ԵՄ-ն սահմանում է դրա հավաքման, տեղափոխման, պահպանման, նույնիսկ ներմուծման և վերահսկման խիստ կանոններ։

Հայաստանում նման համակարգ ներդրված չէ։ ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրով (CEPA) Հայաստանը ստանձնել է թափոնների կառավարման պարտավորություններ, մասնավորապես, պարտավորվել է իր օրենսդրությունը մոտեցնել ԵՄ ակտերին, այդ թվում՝ թափոնների կառավարման, վտանգավոր թափոնների, աղտոտման կանխարգելման, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ոլորտներում։ Օրենսդրական փոփոխությունները հիմնականում կատարվել են, իսկ ահա թափոններ փոխադրելու իրավունք ունեցողների ռեեստր փաստացի դեռևս չի ստեղծվել։

Չվերահսկվող վտանգավոր թափոնը

Օգտագործված բուսական յուղը 4-րդ դասի վտանգավոր թափոն է։ Դրա բազմակի օգտագործումը հանգեցնում է ձեթի քիմիական կառուցվածքային փոփոխությունների, որի հետևանքով առաջանում են վտանգավոր, քաղցկեղածին նյութեր։ Խոտանման ենթակա ձեթը չի կարելի լցնել կոյուղի, թափել բնության մեջ կամ այրել։ Այն աղտոտում է հողն ու ջուրը, իսկ կենդանիների կեր դառնալու դեպքում վերադառնում է մարդու սննդային շղթա։ Օգտագործված ձեթը պետք է հավաքել փակ տարաներում և հանձնել մասնագիտացված կազմակերպության՝ վերամշակման կամ հեռացման համար։

«Թափոնների մասին» ՀՀ օրենքը պահանջում է, որ նման թափոններով զբաղվող ընկերությունները լիցենզավորված լինեն։

Շրջակա միջավայրի նախարարությունից Factor TV-ին հայտնեցին՝ սննդի կետերում օգտագործված ձեթի վնասազերծման իրավունք ունեցող կազմակերպություններ Հայաստանում գրանցված չեն։ Միաժամանակ, առանց լիցենզիայի նման գործունեությամբ զբաղվելը ենթակա է տուգանքի։

Մինչդեռ, ոլորտում փաստացի գործում են օգտագործված ձեթ հավաքող ընկերություններ, որոնք այն արտահանում են վերամշակման նպատակով։ Այդ կազմակերպությունների մասին ՇՄՆ-ն, փաստորեն, տեղյակ չէ։ Այսինքն՝ օրենքի պահանջն առկա է, բայց դրա կիրառումը՝ ոչ լիարժեք։

Ինչ է տեղի ունենում հավաքված ձեթի հետ

Հայաստանում հավաքված օգտագործված ձեթը հիմնականում արտահանվում է Եվրոպա՝ Բելգիա, Պորտուգալիա, Ավստրիա, Իսպանիա, Նիդերլանդներ և այլն, որտեղ այն վերամշակվում և օգտագործվում է բիոդիզելի արտադրության մեջ։ 2023 թվականից սկսված արտահանման ծավալները հետզհետե ավելացել են՝ 2025-ին հասնելով 748 տոննայի։

Հայաստանում սննդի կետերից օգտագործված ձեթը ձեռք է բերվում 1 կիլոգրամը 300-350 դրամով, Եվրոպայում այն վաճառվում է 390-470 դրամով։

Արտահանողները 2-ն են՝ «Բիո օյլ» և «Պոիլ Առմ» ՍՊԸ-ները, երկուսի սեփականատերերն էլ հիմնականում օտարերկրացիներ են։

«Բիո օյլ»-ը Հայաստանում գրանցվել է 2022 թվականի ապրիլի 8-ին, ըստ պետական ռեգիստրի՝ սեփականատերերը 5-ն են՝ Վրաստանի քաղաքացիներ Նիկոլոզ Նեբուլիշվիլի (45,9%), Մուրման Պատարաիա (5,1%), և ՀՀ քաղաքացիներ Մկրտիչ Շաքարյան (16%), Ալբինա Օգանեզովա (17%), Ալլա Նալբանդյան (16%): «Բիո օյլ»-ը փոխկապակցված է Վրաստանում գործող համանուն ընկերության հետ։

«Պոիլ Առմ» ՍՊԸ-ն, ՀՀ պետական ռեգիստրի համաձայն, գրանցվել է 2023-ի հունիսի 14-ին, միակ հիմնադիրը Լիբանանի քաղաքացի Փոլ Խուրին է։ Ընկերությունը Լիբանանում գործող «PoilGroup»-ի դուստր ձեռնարկությունն է։ Դրա կայքում նշված է, որ «վերածվել է գործունեության լայն ցանցի ևս 8 շուկաներում՝ Հորդանան, Եգիպտոս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Հայաստան, Վրաստան և Ֆրանսիա»։

«Բիո օյլ»-ից Factor TV-ին հայտնեցին, որ Հայաստանում աշխատում են միջազգային  ISCC (International Sustainability and Carbon Certification) սերտիֆիկատով, և դիմում են պատկան մարմիններին՝ նաև տեղական լիցենզիա ստանալու համար։

ISCC միջազգային սերտիֆիկացման համակարգ է, որը հավաստում է, որ հումքի հավաքումը, վերամշակումը և մատակարարման շղթան համապատասխանում են կայունության և հետագծելիության պահանջներին։

«Մինչև մեր ընկերության գալը հայկական շուկա, Երևանում ինչ-որ չափով արդեն ձևավորված էր օգտագործված ձեթի շուկա, որը, կարող եմ ասել, 100% ստվերային էր: Կային անհատներ, որոնք սահմանափակ քանակով օգտագործված ձեթը ձեռք էին բերում սննդի կետերից, ընդ որում՝ կանխիկ ձևով, և վերավաճառում էին ֆերմերային տնտեսություններին: Մենք կարողացանք մինչև այս պահը շուրջ 336 միլիոն դրամը ստվերից հանել, բերել հարկային դաշտ: Մեր հաշվարկներով՝ այս պահին Հայաստանում հավաքագրվում է մեկ երրորդ մասը այն ամենի, ինչ պետք է հավաքագրվի»,- Factor TV-ի հետ զրույցում ասաց «Բիո օյլ» ՍՊԸ-ի ներկայացուցիչ Պավլե Օգանեզովը։

Ոլորտում հնարավոր մրցակցային խնդիրները գրավել են նաև Մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովի ուշադրությունը․ «Հանրային սննդի օբյեկտներից օգտագործված ձեթի հավաքագրման ոլորտում այժմ իրականացվում է նախնական ուսումնասիրություն՝ ոլորտում առկա տնտեսական մրցակցությանն առնչվող խնդիրները բացահայտելու նպատակով»։

Factor TV-ն երկրորդ արտահանողից՝ «Պոիլ Առմ» ընկերությունից փորձեց պարզել՝ ինչպես են աշխատում տնտեսվարողների հետ՝ կանխի՞կ, թե՞ անկանխիկ եղանակով, սակայն նախապես համաձայնեցված հարցազրույցն ընկերության տնօրեն Ժորժ Քանաան Նապիլին չեղարկեց, իսկ գրավոր հարցումն անպատասխան թողեց։

ՊԵԿ-ն այս ընկերություններում ստուգումներ չի իրականացրել։

Ուշագրավ է, որ նույն ոլորտում նույնատիպ աշխատանք իրականացնող ընկերություններն աշխատում են տարբեր հարկման դաշտերում՝ «Բիո օյլ»-ը՝ ԱԱՀ, «Պոիլ Առմ»-ը՝ շրջանառության հարկի։ Եթե ԱԱՀ-ն 20% է, շրջանառության հարկը՝ 10%: 

Factor TV-ն նաև հանրային սննդի ընկերություններից հետաքրքրվեց, թե ինչ են անում օգտագործված ձեթն ու ինչ եղանակով են աշխատում հավաքող ընկերությունների հետ՝ կանխի՞կ, թե՞ անկանխիկ։ Սակայն 10 ընկերություններից հարցումներին պատասխանել է ընդամենը 1-ը՝ «Կովկաս պանդոկը»։ Ընկերության տնօրեն Կարեն Ալոյանը նշել է, որ ամսական միջինում օգտագործվում է 650 լիտր բուսական յուղ, օգտագործումից հետո թափոնը վաճառվում է «Բիո օյլ» ՍՊԸ-ին՝ անկանխիկ:

Ստացվում է՝ ոլորտում կա թափանցիկության խնդիր, որի մասին վերահսկող պետական կառույցը տեղյակ է, սակայն զուտ թղթաբանության պատճառով խնդիրը լուծում չի ստանում։

Պետական մարմինների պատասխաններից երևում է, որ օգտագործված ձեթի շրջանառության ամբողջական պատկերը պետությունը չունի։ Որոշ տվյալներ պարզապես հնարավոր չէ առանձնացնել գործող հաշվառման համակարգերով, ինչի հետևանքով ոլորտի մի մասը մնում է վերահսկողությունից դուրս։

Այսպիսով՝ մեր փաստաքննության արդյունքում պարզվեց մի տարօրինակ իրավիճակ․

-Հայաստանում օգտագործված բուսական յուղն օրենքով համարվում է վտանգավոր թափոն, սակայն չկա հստակ մեխանիզմ, թե ով և ինչպես պետք է վերահսկի դրա օգտագործումը, հավաքումն ու վերջնական ճակատագիրը։

–սննդի կետերում փաստացի չի ստուգվում, թե քանի անգամ է նույն ձեթն օգտագործվում։

–պետությունը նշում է, որ օգտագործված ձեթի վնասազերծման իրավունք ունեցող լիցենզավորված կազմակերպություններ չկան, մինչդեռ նույն այդ ձեթը հարյուրավոր տոննաներով արտահանվում է Եվրոպա,

– վտանգավոր թափոնը Հայաստանում կա, շուկան կա, արտահանումը կա, բայց ամբողջ համակարգի նկատմամբ պետական լիարժեք  վերահսկողություն՝ ոչ։

Մանրամասները՝ տեսանյութում։

Գայանե Խաչատրյան

Արհեստական ​​բանականության համակարգերի մատակարարներն ու մշակողները այժմ պետք է հստակ և ակնհայտորեն նշեն ԱԲ-ի կողմից ստեղծված բովանդակությունը: Սա վերաբերում է, օրինակ, իրական մարդկանց, առարկաներ, վայրեր, էակների կամ իրադարձություններ հիշեցնող պատկերներին, աուդիո և վիդեո բովանդակությանը, ինչպես նաև տեքստերին, որոնք «հրապարակվել են հանրությանը հանրային հետաքրքրության հարցերի վերաբերյալ տեղեկացնելու համար՝ առանց նախնական ստուգման կամ խմբագրական վերահսկողության»:

Բացառություններ են նախատեսված օժանդակ գործառույթներ կատարող արհեստական բանականության համակարգերի համար, ինչպիսիք են ուղղագրության համար նախատեսված ստուգող կամ լուսանկարների խմբագրման գործիքները: Բացառություն է արվում նաև «ակնհայտորեն գեղարվեստական, ստեղծագործական, երգիծական կամ  հորինված ​​բնույթի» բովանդակության համար: Նման դեպքերում օրենքը թույլ է տալիս օգտագործել հաղորդակցության այլ միջոցներ, որոնք «չեն խանգարում ստեղծագործության դիտմանը կամ ընկալմանը», գրում է KNA լրատվական գործակալությունը:

Պիտակավորման պարտավորությունները վերաբերում են ինչպես արհեստական ​​բանականության մատակարարներին, այնպես էլ այն օգտատերերին, որոնք օգտագործում են արհեստական ​​բանականության կողմից ստեղծված բովանդակություն մասնագիտական ​​կամ առևտրային նպատակներով: Դրանց թվում են ընկերությունները, լրատվամիջոցները, մասնագիտական ​​ազդեցիկ անձինք, պետական ​​​​մարմինները և հասարակական միավորումները։

Եվրոպական իշխանությունները իրավունք կունենան տուգանքներ սահմանել չկատարման համար՝ մինչև 15 միլիոն եվրո կամ տարեկան համաշխարհային շրջանառության 3%-ը ընկերությունների համար, մինչև 750,000 եվրո՝ ԵՄ հաստատությունների, մարմինների և գործակալությունների համար, իսկ փոքր և միջին ձեռնարկությունների համար՝ «համաչափության սկզբունքը հաշվի առնելով» տուգանքներ։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

«Քաղաքացիական պայմանագիրը» թեև 2021-ի համեմատ մոտ 40 հազարով ավելի ձայն է ստացել, սակայն մի քանի տոկոս քիչ է հավաքել, ի վերջո, պահպանելով 3/5-րդ մեծամասնություն։
Զուգահեռաբար, Սամվել Կարապետյանի և Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորած «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան» ընդդիմադիր դաշինքները պնդում են՝ մանդատ վերցնելը ոչ թե իշխանափոխության ծրագրի ավարտն է, այլ՝ սկիզբը։ Ըստ նրանց՝ փողոցային պայքարը կզուգորդվի մանդատներ ունենալու, ԱԺ-ում ընդդիմադիր աշխատանքի հետ։ Ի՞նչ է պետք սպասել 9-րդ գումարման խորհրդարանից․ ընդդիմությանը կհաջողվի՞ անցկացնել իր օրենսդրական նախաձեռնությունները։ Թե՞ շեշտադրումը կլինի սուր ընդդիմադիր պայքարը։ Բացառել, թե՝ ոչ փողոցի ճնշման տակ վարչապետի իմպիչմենտը և ընդդիմության թեկնածու վարչապետի ընտրությունը, կա՞ նման պոտենցիալ։

Factor TV-ում կազմակերպված բանավեճին մասնակցում են Ռոբերտ Ղևոնդյանը՝ Հայկական խորհրդի փորձագետ, քաղաքագետ, Մհեր Բեջանյանը՝ Հանրապետություն կուսակցության անդամ, Գարեգին Միսկարյանը՝ «+374 քաղաքական ինքնորոշման ակումբ»-ի նախագահ, ինչպես նաև քաղաքական գործիչներ Դավիթ Խաժակյանը, Ավետիք Քերոբյանը, Աննա Կոստանյանը։

Հաղորդումն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում։

Claude արհեստական ​​բանականության մոդելներին առաջադրանք էր տրվել կոտրելու միջոցով ստանալ ցանցում մեկ այլ համակարգչում թաքնված տեղեկատվությունը:  Փորձարկումները տեղի են ունեցել մեկուսացված միջավայրում, ըստ սցենարի՝ արհեստական ​​բանականությունը մուտք չունի ինտերնետին: Սակայն «թյուրիմացության» պատճառով Claude-ը նման մուտք է ստացել, հաղորդում է Anthropic-ը: Չի նշվում, թե որ ընկերություններն են տուժել։

Anthropic-ը հայտարարել է, որ այս միջադեպերից հետո մտադիր է ուժեղացնել անվտանգության և վերահսկողության միջոցառումները՝ իր գործընկեր ընկերությունների հետ արհեստական ​​բանականության մոդելները փորձարկելիս: Ամերիկյան ընկերությունն արհեստական ​​բանականության մյուս մոդելների մշակողներին կոչ է արել նույնն անել։

Ավելի վաղ հայտնի էր դարձել, որ Anthropic-ի մրցակից OpenAI-ի երկու ԱԲ մոդելներ հարձակվել էին Hugging Face հարթակի ենթակառուցվածքների վրա՝ նույնպես դրա փորձարկման միջավայրից «փախչելով» դեպի ինտերնետ։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

Զբոսաշրջային հոսքերի ակտիվացմանը նպաստել են դեպի Հայաստան նոր ուղիղ չվերթները, միջազգային շուկաներում իրականացվող թիրախային մարքեթինգային արշավները, ինչպես նաև՝ տարբեր մշակութային ու գաստրո-փառատոների կազմակերպումը։  

Իսկ հայաստանցիների ամենանախընտրելի ուղղությունը Վրաստանն է։  Շատ են նաև Եգիպտոս, Մոնտենեգրո, Հունաստան, Կիպրոս, Արաբական միացյալ էմիրությունները նախընտրողները։  Դեպի Իտալիա, Ֆրանսիա և Գերմանիա տուրերը ևս մեծ պահանջարկ են վայելում։

Ինչքանո՞վ է Հայաստանը պատրաստ սպասարկելու ավելացող զբոսաշրջային հոսքերը և ի՞նչ դժվարությունների են հանդիպում հայաստանցիները՝ արտերկրյա այցերի կազմակերպման հարցերում։

Factor TV-ում հրավիրված քննարկմանը մասնակցում են Անի Սամսոնյանը՝ «Բրայթ տուր» զբոսաշրջային ընկերության հիմնադիր, Մեխակ Ապրեսյանը՝ Տուրիզմի հայկական ֆեդերացիայի նախագահ, Մաթևոս Բարսեղյանը՝ One Way Tour զբոսաշրջային ընկերության հիմնադիր, Մելանյա Հակոբյանը՝ ֆրանսախոս զբոսավար, Անահիտ Մկրտչյանը՝ Էկոնոմիկայի նախարարության Զբոսաշրջության կոմիտեի Զբոսաշրջության քաղաքականության վարչության պետ։ 

Հաղորդումն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում։

Ռոբերտ Անանյան

Ձեռքի վարժ, գրեթե մեղեդային շարժումներով նա ցույց է տալիս այն տարածությունը, որն առանց իր մոգական «հետ-հետ, աջ արի, հո՛պ» մանտրայի, թերևս, այդպես էլ չնկատեիր։ Նա կանգնում է այնտեղ՝ արևի, քամու և օրենքի աչքի տակ՝ միայն օգնության նպատակով, որի համար, սակայն, պետք է վճարել կանխիկ։

Երևանցու գիտակցության մեջ սա արդեն յուրահատուկ հարկ է դարձելե։ Ովքե՞ր են գանձում այն և ո՞վ իրավունք ունի դա անելու․ փորձելու ենք բացել երևանյան ոչ պաշտոնական կայանման ծառայության շերտերը։

***

«Երևան քաղաքում «պարկովշիկ» ասված քաղաքացիները ապօրինի ձեռնարկատիրական գործունեությամբ են զբաղված, որի իրավունքը չունեն։ Երևան քաղաքում կան կարմիր գծանշումներ, որտեղ քաղաքացիները վճարը կատարում են Երևան համայնքին և իրավունք ունեն կայանելու։ Այն տեղերում, որտեղ խոչընդոտ հանդիսացող ինչ-որ բաներ չկա տեղադրած համայնքի կամ ոստիկանության կողմից, քաղաքացիները, առանց որևիցե անձի վճար կատարելու, կարող են կանգնել»,- ասում է Երևանի քաղաքապետարանի հասարակական կարգի պահպանության ծառայության ղեկավար Ավետիք Բաբայան:

Սա օրենքն է հուշում, իսկ իրականությունն ունի այս պատկերը․ սպիտակ գծանշումով կայանատեղի գտնելու դեպքում միշտ գտնվում է նաև մի մարդ, ով հուշում է՝ ինչպես կայանել։ Հետո նրան վճարելն անքննելի մի բան է, որոշ վայրերում նույնիսկ կոնկրետ սահմանված գնացուցակ կա։

«Ինձ զանգում են քաղաքացիներ ու հենց դժգոհում են էդ փաստից, ասում են՝ 500 դրամ տվեցինք, մեզ ասացին՝ ինչ եք տալիս, ստեղ 2000 է։ Ես ասում եմ՝ ժողովուրդ ջան, չվճարեք, հրաժարվեք վճարելուց, որևիցե բան անել ձեզ չեն կարող»։

Հարցը մեկ այլ շերտ էլ ունի․ անվճար կայանատեղիների վրա հայտնվում են շղթաներ, երկաթե կամ պլաստմասե առարկաներ, աթոռ կամ արկղ, որը, կարծես, տարածքի սեփականության վկայականը լինի։ 

Ստացվում է՝ գործունեության՝ ապօրինի լինելու մասին իմանալու և չվճարելու որոշում ունենալու դեպքում էլ մարդիկ ավելի շուտ նախընտրում են գումար տալ, քան հետո ավելի թանկ վճարել։ Եվ գուցե լուծումը ոչ թե քաղաքացիներին չվճարել հորդորելն է, այլ նրանց վճար պահանջողների հետ բանակցելու պարտավորությունից ազատելը։ Քաղաքապետարանի պաշտոնական էջում պարբերաբար տեսնում ենք այս երևույթի դեմ պայքարելու մասին հոլովակներ։ Վերջին գործողություններից հետո գնացինք այն նույն վայրը, որտեղից բերման էին ենթարկվել ավտոկայանողները։ «Թափուր հաստիքը» համալրվել էր հենց հաջորդ օրը։ 

«Երևան համայնքը էս գործողությունը անընդհատ շարունակվելու է, այսինքն՝ թույլ չենք տալու, որ մեր քաղաքացիներից ապօրինի գումար վերցնեն։ Խնդիր ունենք, որովհետև իրենց հիմնական մասը լինում են դատական կարգով սնանկ ճանաչված մարդիկ։ Եվ Վարչական օրենսգրքի 162 հոդվածի համաձայն, երբ իրենց տուգանում է Երևանի քաղաքապետարանը, դա իրենց նեղություն չի պատճառում։ Էս մասով իրավական մի քիչ բացեր ունենք»,- ասում է Երևանի քաղաքապետարանի հասարակական կարգի պահպանության ծառայության ղեկավար Ավետիք Բաբայանը:

Ըստ օրենքի՝ այս արարքը կատարող մարդն առաջին անգամ տուգանվում է 70-100,000 դրամ։ Տուգանվելուց հետո արարքը կրկնելու հաջորդ բոլոր դեպքերում պարտավորվում է վճարել 200,000 դրամ։

«Երևան քաղաքում իրավական առումով իրավունք ունեն բացառապես էն տնտեսվարողները, ովքեր Երևան համայնքից տվյալ տարածքը վարձակալել են, ունեն վարձակալության իրավունք, բայց դա գումար վերցնելու համար չի։ Անգամ մետաղական խոչընդոտ հանդիսացող առարկա իրավունք չունեն տեղադրել, ուղղակի, իրենց վարձակալած տարածքն է, իրենք իրավունք ունեն իրանց սպասարկող մեքենաները թույլ տալ, մնացած քաղաքացիներին ասել, որ սա վարձակալած տարածք է։ Մյուս դեպքում, եթե չկա վարձակալություն Երևան համայնքից, որևիցե մեկը իրավունք չունի փողոցում կանգնելու կամ գումար շորթելու»։ 

Այսպիսով՝ գումար տալու պահանջ չի կարող ներկայացնել որևէ մեկը, սակայն եթե ինչ-որ ընկերության աշխատակից ասում է, որ այդ տարածքն իրենցն է, քաղաքացիները կարող են պահանջել դա հավաստող քաղաքապետարանի որոշումը։ Մյուս բոլոր դեպքերում նրանցից համառություն է ակնկալվում։ 

«Միշտ պատրաստակամ ենք մեր քաղաքացիների շահերը պաշտպանել, բայց ստեղ իրանք էլ անելիք ունեն, էլի, այսինքն, ճիշտ չէ, որ քաղաքացին կանգնում է, 1000 կամ 2000 դրամ վճարում է՝ ինչ է փոքր կենտրոն է կանգնել։ Դա անօրինական գործունեությունը, Աստված գիտի, թե ճյուղերը ուր են գնում։ 

List.am կայքում այս հաստիքը համալրելու հայտարարություններ կան։ Քաղաքապետարանում այդ մասին չգիտեին: 

-Եթե անկեղծ, առաջին անգամ եմ լսում, բայց մարդը կարող է, ասենք, ունի իրա սեփական հողատարածքը, ռեստորանը, իր ռեստորանի բակում ուզում է իր պարկոշիկն ունենա։ Մենք ըտեղ խնդիր չունենք․ արդեն մեր ՊԵԿ-ի գործընկերները խնդիր ունեն, եթե գումար է վերցնում։ Հասկանան՝ էդ գումար վերցնելու համար ՀԴՄ կտրոն տրամադրո՞ւմ է, թե՞ չի տրամադրում։

– Իսկ ՊԵԿ-ի հետ խոսե՞լ եք էս մասին։
– Բացարձակ։
– Տեղյակ չե՞ն ընդհանրապես։
– Ես իրանց հետ չեմ խոսել, բայց չեմ կարծում, որ իրենք էս քաղաքում չեն կայանում, էլի։

ՊԵԿ-ի հետ փորձեցինք մենք խոսել։ Ասացին՝ ոլորտը Կոմիտեի վերահսկողության ներքո է՝ ինչպես տնտեսվարողների կողմից մատուցվող մյուս ծառայությունները։ 

«Եթե ավտոկայանատեղիի կարգավորման ծառայություն մատուցող անձը գրանցված է համապատասխան հանրային սննդի կամ առողջապահական հաստատությունում որպես աշխատակից, ապա գործատուն պարտավոր է օրենքով սահմանված կարգով հաշվարկել և վճարել այդ աշխատակցին վերաբերող բոլոր հարկերն ու պարտադիր վճարները։ Այն դեպքերում, երբ կայանատեղիներում կիրառվում են ավտոմատ վճարման համակարգեր (պոստ-տերմինալներ), կայանման դիմաց գանձվող վճարները ենթակա են հարկային հաշվառման, և դրանցից օրենքով սահմանված հարկերն ուղղվում են պետական բյուջե»։

Այսպիսով, ՊԵԿ-ը զբաղվում է ոչ թե անհատներով, այլ այն կազմակերպություններով, որոնց դիմաց (ըստ կառույցի տրամաբանության՝ որոնց համար) գործունեություն է ծավալում անհատը։ Չգրանցված աշխատող ունենալու հիմքով ընկերությունը տուգանվում է 250,000 դրամով։ Բացի այդ, հետախուզության և օպերատիվ հետախուզության վարչությունն ունի ստորաբաժանում, որը զբաղվում է ապօրինի ձեռնարկատիրական գործունեության բացահայտումներով։ Քանի՞ բացահայտում է եղել հարցի պատասխանը կառույցը խոստացավ տալ ավելի ուշ։

***

Քաղաքապետարանը վերջին տասնօրյակում ապօրինի կայանատեղիների կազմակերպման ու շորթման կասկածանքով 27 արձանագրություն է կազմել։ Գործողություններն իրականացվել են կենտրոնում, սակայն պնդում են՝ մայրաքաղաքի բոլոր 12 համայնքներում կան տարածքներ, որոնք փաստացի քաղաքապետարանինն են, օրենքով` հանրությանը, գործնականում՝ այդտեղ տիրոջ իրավունքով որոշումներ կայացնող ավտոկայանողինը։  

Այսպիսով՝ քաղաքում, ուր յուրաքանչյուր քառակուսի մետրի համար ահարկու պայքար է գնում, բոլորին պատկանող տարածքը վարձակալությամբ տվողների մի բիզնես է ծաղկել։ Կարո՞ղ է քաղաքապետարանը, մյուս կառույցների օգնությամբ, չեզոքացնել այդ բիզնեսի շերտերը, թե՝ ոչ, ցույց կտա ժամանակը, որը, սակայն, մինչ այս պահն այս թեմայով որևէ խոստումնալից բան ցույց չի տվել։

Մանրամասները՝ տեսանյութում։

Արուսյակ Կապուկչյան

Հանձնաժողովի հետաքննության համաձայն՝ TikTok-ում անչափահասներին տրված է հնարավորություն իրենց հաշիվը դարձնել հանրային, ինչի արդյունքում նրանց բովանդակությունը հասանելի է դառնում ցանկացած օգտատերի, նույնիսկ նրանց, ովքեր հաշիվ չունեն։ Ավելին, անչափահասների հրապարակած տեսանյութերը կարող են երաշխավորվել այլ օգտատերերի՝ «Ձեզ համար» լրահոսում։

Եվրոպական հանձնաժողովը նշում է, որ նույնիսկ գաղտնի հաշիվ ունեցող անչափահասների պրոֆիլները և հետևորդների ցանկերը մնում են հասանելի, ինչը, ըստ հանձնաժողովի, ստեղծում է անցանկալի կապի, կիբեռհետապնդման և շահագործման ռիսկեր։

Հանձնաժողովը կոչ է անում TikTok-ին փոխել կարգավորումները, որպեսզի անչափահասների հրապարակած բովանդակությունը տեսանելի լինի միայն նրանց հաստատած հետևորդներին, ինչպես նաև դադարեցնել այդ բովանդակության երաշխավորումը «Ձեզ համար» լրահոսի միջոցով։

«Անչափահասների համար կարգավորումներ սահմանելը «Թվային ծառայությունների մասին» օրենքի շրջանակում «գեղեցկության  մրցույթ» չէ։ Այն պետք է լինի արդյունավետ։ TikTok-ն այժմ իրավունք ունի պաշտպանվելու,
սակայն պետք է համապատասխանեցնի կարգավորումները՝ երեխաների՝ առցանց գաղտնիության, անվտանգության և պաշտպանվածության բարձր մակարդակ ապահովելու համար»,- այսօր մամուլի ասուլիսում հայտարարեց  Եվրահանձնաժողովի խոսնակ Թոմաս Ռենյեն։

Այս փուլում TikTok-ը պետք է ծանոթանա հետաքննության նյութերին և գրավոր պատասխան տա։

Եթե Հանձնաժողովի եզրակացությունները հաստատվեն վերջնականապես, ընկերությանը կարող է տուգանվել՝ մինչև իր համաշխարհային տարեկան շրջանառության 6%-ի չափով։ 2025 թվականին տարեկան շրջանառությունը եղել է 33,1 միլիարդ դոլար։

Հետաքննությունը սկսվել է 2024 թվականի փետրվարին և ընդգրկում է նաև TikTok-ի հնարավոր կախվածություն առաջացնող դիզայնի, հետազոտողների համար տվյալների հասանելիության և գովազդային թափանցիկության հարցերը։ Անչափահասների տարիքի հնարավոր սխալ ներկայացման հարցերով հետաքննությունը ևս  շարունակվում է։ TikTok-ում գրանցվելու նվազագույն տարիքը 13-ն է, բայց կասկածներ կան, որ սոցհարթակից օգտվողների թվում կան ավելի փոքրեր։

Ընդհանրապես՝ սոցիալական մեդիայի բացասական ազդեցությունից երեխաներին պաշտպանելու հարցը դարձել է ԵՄ օրակարգի առաջնահերթություն: Եվրոպական Միության ինստիտուտներն ու անդամ պետությունները սկսել են  քննարկել օրենսդրական սահմանափակումներ՝ սոցիալական մեդիա հարթակներում անչափահասների հասանելիությունը կարգավորելու նպատակով։

Interface հետազոտական կենտրոնի տվյալներով՝ ԵՄ 27 անդամ երկրներից 23-ը  քննարկում է ազգային օրենսդրություն՝ սոցիալական ցանցերի հասանելիությունը որոշակի տարիքից սահմանափակելու կամ արգելելու համար։ Ֆրանսիան դարձել է   Եվրոպայում առաջին  երկիրը, որն  ամբողջովին արգելել է 15 տարեկանից ցածր երեխաների համար սոցիալական ցանցերի օգտագործումը։ Սեպտեմբերի 1-ից Ֆրանսիայում TikTok-ը, Instagram-ը, Snapchat-ը և մյուս խոշոր սոցիալական հարթակները այլևս իրավունք չեն ունենա գրանցել 15 տարեկանից ցածր օգտատերերի նոր հաշիվներ։  Արդեն գործող հաշիվների փակումը նախատեսվում է սկսել 2027 թվականի հունվարից։ Նման սահմանափակում անցած տարի մտցրել էր Ավստրալիան։

Եվրոպական Խորհուրդն էլ երեկ ուշ երեկոյան ընդունել է որոշում, որը թույլ է տալիս տեխնոլոգիական ընկերություններին կամավոր կերպով հայտնաբերել ու հեռացնել երեխաների նկատմամբ սեռական բռնության նյութերն իրենց հարթակներից։ Ընկերություններն այս դեպքում չեն կարող մեղադրվել գաղտնիության խիստ կանոնները խախտելու համար։ Առցանց մատակարարների կողմից կամավոր գործունեությունը կարևոր է, քանի որ այն օգնում է հայտնաբերել, հետաքննել և դատական հետապնդման ենթարկել հանցագործներին։

Ժամանակավոր կանոնակարգը կգործի մինչև 2028 թվականի ապրիլի 3-ը։ ԵՄ-ի օրենսդիրները ներկայում բանակցում են հիմնական օրենքի շուրջ`կանխարգելելու և երեխաների սեռական շահագործման դեմ առցանց հարթակներում պայքարելու համար։

Կարինե Ասատրյան

Բրյուսել

Hugging Face-ը հուլիսի 16-ին հայտնել է, որ իր արհեստական ​​բանականության գործակալները ստացել են ներքին տվյալների «սահմանափակ հավաքածուի» և իր ծառայությունների կողմից օգտագործող մի քանի հաշիվներին չարտոնված մուտք։ Ընկերությունը պնդում է, որ հարձակումը դադարեցրել են իր սեփական արհեստական ​​բանականության գործիքների միջոցով։ Hugging Face-ի հաղորդմամբ՝ այս դեպքի առանձնահատկությունն այն էր, որ հարձակումն իրականացվել է արհեստական ​​բանականության գործակալի կողմից աշխատող ինքնավար համակարգի կողմից։

Մեկ շաբաթ անց OpenAI-ը հայտարարել էր, որ միջադեպի հետևում կանգնած են իր մոդելները՝ GPT-5.6 Sol-ը և մեկ այլ, ավելի հզոր, դեռևս չթողարկվող մոդելը։ Ընկերությունը ներքին թեստեր է անցկացրել՝ իրենց կիբերհնարավորությունները գնահատելու համար։ Երկու մոդելներն էլ գտնվել են մեկուսացված փորձարկման միջավայրում՝ առանց ինտերնետին անմիջական մուտքի։ Այնուամենայնիվ, նրանք կարողացել են  հայտնաբերել մի քանի խոցելիություններ փորձարկման ենթակառուցվածքում և մուտք ստանալ  ցանց։

Մոդելները սկսել են առցանց որոնել մշակողների կողմից իրենց առաջադրված խնդրի լուծումը։ Նրանք կասկածում էին, որ պատասխանները կարող էին թաքնված լինել Hugging Face հարթակում։ OpenAI-ի տվյալներով՝ իրենց մոդելները կարողացել են մուտք գործել այն տեղեկատվությանը, որը կօգներ նրանց լուծել խնդիրը։ Դրա համար նրանք օգտագործել են մի քանի տարբեր հարձակման մեթոդներ, այդ թվում՝ հաշիվների առևանգումը։

Դեպքից հետո OpenAI-ը հայտարարել է, որ ուժեղացնում է իր թեստավորման ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը, սահմանափակում է մուտքը և ավելացնում է լրացուցիչ անվտանգության միջոցառումներ, որոնք կկիրառվեն մոդելների ապագա թեստավորման ժամանակ։ Ընկերությունը միջադեպն անվանել է «աննախադեպ»։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի