ՀՀ Կառավարությունից տեղեկացնում են, որ մինչ նիստը տեղի է ունեցել վարչապետների համատեղ տեսալուսանկարահանման արարողությունը։

Վարչապետ Փաշինյանը հանդես է եկել ելույթով, որում, մասնավորապես, նշել է․

«Կառավարությունների հարգելի՛ ղեկավարներ,
Նիստի հարգելի՛ մասնակիցներ,

Նախ և առաջ թույլ տվեք անկեղծ շնորհակալություն հայտնել Ղրղզստանի Հանրապետության նախարարների կաբինետի նախագահ Ադիլբեկ Կասիմալիևին՝ ավանդական ջերմ ընդունելության և Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի նիստի կազմակերպման բարձր մակարդակի համար։

Ցանկանում եմ ողջունել Իրանի Իսլամական Հանրապետության, Ուզբեկստանի Հանրապետության և Կուբայի Հանրապետության հարգարժան ներկայացուցիչներին։

Հայաստանի Հանրապետության համար Եվրասիական տնտեսական միության անդամ պետությունների հետ համագործակցության ամրապնդումը շարունակում է մնալ արտաքին քաղաքականության և արտաքին տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթություններից մեկը։

Այս մոտեցումն իր արտացոլումը կգտնի նաև նոր Կառավարության ծրագրում, որի ղեկավարումն ինձ է վստահվել։

Միևնույն ժամանակ, կցանկանայի ընդգծել, որ Հայաստանը հետևողականորեն հանդես է գալիս Եվրասիական տնտեսական միության հիմքում ընկած սկզբունքներին հավատարմության օգտին։

Եվրասիական տնտեսական միության հիմնարար սկզբունքներից մեկն ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժի ապահովումն է։

Ցավոք, գործնականում այս սկզբունքները լիարժեք չեն իրագործվում։

Առանձին սահմանափակումներ և վարչական միջոցներ շարունակում են խոչընդոտել ընդհանուր շուկայի լիարժեք գործունեությանը՝ նվազեցնելով գործարարության պայմանների կանխատեսելիությունը և ինտեգրման գործընթացների արդյունավետությունը։

Հայաստանի Հանրապետությունն անշեղորեն ապահովում է առավելագույնս բարենպաստ, հավասար և ոչ խտրական պայմաններ ԵԱՏՄ բոլոր անդամ պետությունների տնտեսվարողների գործունեության համար։ Մենք հետևողականորեն ելնում ենք այն սկզբունքից, որ համանման մոտեցում պետք է կիրառվի Եվրասիական տնտեսական միության ողջ տարածքում։

Հենց այդ պատճառով սկզբունքորեն կարևոր ենք համարում, որպեսզի ցանկացած միջոցառում, որը կարող է ազդել անդամ պետությունների ապրանքների և ծառայությունների՝ ընդհանուր շուկա մուտքի վրա, ընդունվի բացառապես ԵԱՏՄ իրավունքին համապատասխան, համաձայնեցված ընթացակարգերի հիման վրա և իրավասու մարմինների միջև կառուցողական փոխգործակցության շրջանակում։

Նման հարցերի անտեսումը կարող է ոչ միայն արգելակել Եվրասիական տնտեսական միության հետագա զարգացումը, այլև բացասաբար ազդել դրա նկատմամբ մեր երկրների քաղաքացիների և գործարար համայնքի վերաբերմունքի վրա։

Ի վերջո, նման խնդիրները դադարում են առանձին անդամ պետության խնդիրները լինելուց։ Դրանք դառնում են ամբողջ միավորման ընդհանուր խնդիրը։

Հենց այդ պատճառով մեզ անհրաժեշտ է ժամանակին վերացնել առաջացող խոչընդոտները, կանխել ԵԱՏՄ-ի ներսում առևտրատնտեսական հարաբերությունների անկումը, նվազագույնի հասցնել հեղինակությանն առնչվող գործարար ռիսկերը, ինչպես նաև հետևողականորեն ամրապնդել փոխադարձ վստահությունը։

Հարկ է նաև ընդունել, որ մի շարք ուղղություններով ԵԱՏՄ-ի սահմանած ռազմավարական նպատակները դեռևս ամբողջությամբ չեն իրագործվել։ Սա նշանակում է, որ այսօր մեզ անհրաժեշտ է կենտրոնանալ ոչ միայն նոր նախաձեռնությունների քննարկման, այլև արդեն ընդունված որոշումների գործնական իրականացման, համաձայնեցման ընթացակարգերի արագացման և ԵԱՏՄ ինստիտուտների աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման վրա։

Հարգելի՛ գործընկերներ,

Կցանկանայի անդրադառնալ նաև այն օբյեկտիվ տնտեսական ցուցանիշներին, որոնք համոզիչ կերպով վկայում են, որ Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը հիմնված է փոխադարձ պարտավորությունների կատարման, այլ ոչ թե միակողմանի առավելություններ ստանալու վրա։

2025 թվականին Հայաստանը ԵԱՏՄ ներմուծման մաքսատուրքերի ընդհանուր բյուջե է փոխանցել շուրջ 319 միլիոն ԱՄՆ դոլար, մինչդեռ Հայաստանի օգտին բաշխված միջոցների ծավալը կազմել է շուրջ 175 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Այսպիսով, Հայաստանը Միության ընդհանուր բյուջե է փոխանցել զգալիորեն ավելի շատ միջոցներ, քան ստացել է, ինչը մեր պատասխանատու դիրքորոշման և ԵԱՏՄ շրջանակում պարտավորությունների բարեխիղճ կատարման անմիջական հաստատումն է։

Պակաս խոսուն չէ նաև փոխադարձ առևտրի դինամիկան։

2025 թվականի արդյունքներով՝ ԵԱՏՄ անդամ պետություններից ներմուծումը կազմել է շուրջ 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, մինչդեռ նույն ժամանակահատվածում հայկական արտադրանքի արտահանումը Միության շուկա կազմել է շուրջ 3,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Այս թվերը ցույց են տալիս, որ Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ միայն ԵԱՏՄ ընդհանուր շուկայի մասնակից է, այլև Միության անդամ պետություններում արտադրվող ապրանքների և մատուցվող ծառայությունների կարևոր սպառող։

Հարգելի՛ գործընկերներ,

Հայաստանի Հանրապետությունն ի գիտություն է ընդունել ԵԱՏՄ անդամ չորս պետությունների ղեկավարների՝ 2026 թվականի մայիսի 29-ի հայտարարությունը, որում աջակցություն էր հայտնվել Հայաստանում Եվրոպական միությանն անդամակցելու հարցով հանրաքվե անցկացնելու գաղափարին։

Ինչպես գիտեք, 2025 թվականին Հայաստանում ընդունվել է «Հայաստանի Հանրապետության՝ Եվրոպական միությանն անդամակցելու գործընթացի մեկնարկի մասին» օրենքը։ Նման օրենքի ընդունման ռազմավարական նպատակը մեր երկրի համար այլընտրանք ստեղծելն է։

Մենք հասկանում ենք, որ Եվրասիական տնտեսական միությանը և Եվրոպական միությանը միաժամանակյա անդամակցությունն անհնար է։

Սակայն նշված օրենքի ընդունման փաստն ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանն այսօր ԵՄ անդամ դառնալու հնարավորություն ունի։ Երբ ապագայում Հայաստանը որակապես պատրաստ լինի ԵՄ-ին անդամակցությանը, դա նույնպես չի նշանակի, որ մեր երկիրն ինքնաբերաբար կդառնա ԵՄ անդամ։ Դրա համար դեռևս անհրաժեշտ կլինի ԵՄ անդամ պետությունների համաձայնությունը և Հայաստանի քաղաքացիների հավանությունը։

Մյուս կողմից, ակնհայտ է, որ անհնար է այս հարցը ներկայացնել Հայաստանի քաղաքացիների որոշմանը՝ առանց նախնական ինստիտուցիոնալ նախապատրաստական աշխատանքներ իրականացնելու։ Եվ նույնիսկ դրանից հետո անհրաժեշտ կլինի Եվրոպական միությանն անդամակցելու պաշտոնական հայտով դիմել ԵՄ-ին։

Դրանից հետո անհրաժեշտ կլինի նաև ստանալ ԵՄ-ին անդամակցելու թեկնածու երկրի կարգավիճակ։

Առանց թվարկված փուլերից առնվազն մեծ մասն անցնելու՝ նշված հարցով հանրաքվեի անցկացումը կլինի բովանդակազուրկ և կնշանակի, որ մենք մեր քաղաքացիներից ակնկալում ենք պատասխան մի հարցի, որն այս պահին պարզապես գոյություն չունի։

Դա կնշանակի, որ մենք ակնկալում ենք, որ Հայաստանի քաղաքացիներն ընտրություն կատարեն երկու այլընտրանքի միջև, որոնցից մեկը գոյություն չունի։

Դա անհարգալից կլինի մեր ժողովրդի նկատմամբ և գործնականում՝ ոչ լեգիտիմ։ Ես շնորհակալ եմ ԵԱՏՄ իմ գործընկերներին՝ Հայաստանի, ինչպես և ԵԱՏՄ ցանկացած այլ երկրի՝ տարբեր գործընկերների հետ հարաբերություններ զարգացնելու և սեփական երկրի համար առևտրատնտեսական այլընտրանքներ ստեղծելու լեգիտիմ իրավունքը ճանաչելու համար։

Ավելին, նման մոտեցումն օգտակար եմ համարում ԵԱՏՄ-ի համար, քանի որ հնարավոր այլընտրանքների գոյությունն այն գործոնն է, որը կնպաստի ԵԱՏՄ-ի մրցունակության և գրավչության բարձրացմանը։

Եվ կարծում եմ՝ ոչ ոք չի ժխտի, որ այս առումով մենք ԵԱՏՄ-ի ներսում անելիք ունենք։ Մենք պատրաստ ենք և առաջարկում ենք աշխատել այդ ուղղությամբ։

Մյուս կողմից, պետք է նշեմ, որ Հայաստանի և Եվրոպական միության միջև ներկայիս փոխհարաբերություններում չկա որևէ իրավական, տնտեսական կամ քաղաքական պարտավորություն, որը հակասում է ԵԱՏՄ-ի ներսում և դրա շրջանակում մեր փոխհարաբերությունների կարգավիճակին։

Հարգելի՛ գործընկերներ,

Հայաստանի Հանրապետությունը ելնում է այն սկզբունքից, որ Եվրասիական տնտեսական միությունը չպետք է դիտարկվի որպես սահմանափակումների տարածք։ Մենք համոզված ենք, որ ԵԱՏՄ անդամ պետությունների փոխգործակցությունը երրորդ գործընկերների հետ չպետք է ընկալվի որպես զրոյական գումարով խաղ։

Հայաստանի Հանրապետությունը հետևողականորեն հանդես է գալիս Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագրի հիմնարար սկզբունքների պահպանման, անդամ պետությունների իրավահավասարության և գործնական, փոխշահավետ համագործակցության հետագա զարգացման օգտին։

ԵԱՏՄ-ն այնքան ավելի գրավիչ կլինի, որքան ավելի հետևողականորեն կպահպանենք մեր իսկ պայմանավորվածությունները և կհարգենք միմյանց ինքնիշխան իրավունքները։

Հենց դրանում ենք տեսնում վստահության, կայունության և երկարաժամկետ հաջողության հիմքը։

Շնորհակալություն ուշադրության համար»։

Նիստի ընթացքում ստորագրվել են քննարկված և ընդունված հարցերի արձանագրությունները։ Դրանք վերաբերում են տրանսպորտի, էլեկտրոնային առևտրի, կրթության ոլորտներում համագործակցությանը և կարգավորումներին։

Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի անդամները հանդիպում են ունեցել նաև Ղրղզստանի նախագահ Սադիր Ժապարովի հետ:

«Միաժամանակ, կցանկանայի ընդգծել, որ Հայաստանը հետևողականորեն հանդես է գալիս այն սկզբունքներին հետևելու օգտին, որոնք դրված են ԵՏՄ-ի հիմքում։ ԵՏՄ-ի հիմնարար սկզբունքներից է ապրանքների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժի ապահովումը։ Ցավոք, գործնականում այս սկզբունքները լիարժեք չեն իրականացվում։ Առանձին սահմանափակումները և վարչարարական միջոցները շարունակում են խոչընդոտել ընդհանուր շուկայի լիարժեք աշխատանքին՝ նվազեցնելով բիզնեսի վարման պայմանների կանխատեսելիությունը և ինտեգրացիոն գործընթացների արդյունավետությունը»,- ասել է նա։

Ըստ Փաշինյանի՝ Հայաստանը հետևողականորեն ապահովում է առավելագույնս բարենպաստ, հավասար և ոչ խտրական պայմաններ ԵՏՄ անդամ բոլոր պետությունների տնտեսվարողների գործունեության համար։

«Մենք ելնում ենք այն հանգամանքից, որ նույն մոտեցումը պետք է լինի ԵՏՄ ամբողջ տարածքում։ Այդ պատճառով մենք սկզբունքորեն կարևոր ենք համարում, որ ցանկացած միջոցները, որոնք կարող են նպաստել ապրանքների և ծառայությունների հասանելիությանը ԵՏՄ ընդհանուր շուկայում, ընդունվեն բացառապես ԵՏՄ նորմերին համապատասխան՝ համաձայնեցված գործընթացների և պատկան մարմինների միջև կառուցողական փոխգործակցության հիման վրա։ Նման հարցերի անտեսումը կարող է ոչ միայն արգելակել ԵՏՄ-ի հետագա զարգացումը, այլև բացասական ազդել մեր երկրների քաղաքացիների և գործարար հանրության վերաբերմունքի վրա»,- ընդգծել է ՀՀ վարչապետը։

Անդրադառնալով 2026 թվականի մայիսի 29-ին ԵՏՄ անդամ չորս պետությունների ղեկավարների ընդունած հայտարարությանը՝ Փաշինյանն ասել է, որ Հայաստանն այն ի գիտություն է ընդունել։

«Հայաստանն ի գիտություն է ընդունել ԵՏՄ անդամ չորս պետությունների ղեկավարների՝ 2026 թվականի մայիսի 29-ի հայտարարությունը, որով նրանք աջակցություն են հայտնել ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացմանը։ Ինչպես գիտեք՝ 2025 թվականին Հայաստանը ԵՄ-ին երկրի անդամակցության գործընթաց սկսելու մասին օրենք է ընդունել։ Այս օրենքի ընդունման ռազմավարական նպատակն է մեր երկրի համար այլընտրանքի ստեղծումը։ Մենք հասկանում ենք, որ ԵՏՄ-ին և ԵՄ-ին միաժամանակյա անդամակցությունն անհնար է։ Սակայն այս օրենքի ընդունման փաստը միայն չի նշանակում, որ Հայաստանն այսօր հնարավորություն ունի դառնալու ԵՄ անդամ», – ասել է Փաշինյանը։

Միաժամանակ, նա նշել է, որ հեռանկարում, երբ Հայաստանը պատրաստ կլինի ԵՄ-ին անդամակցության, դա նույնպես չի նշանակում, որ այն ավտոմատ կերպով ԵՄ անդամ կդառնա։

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

Նա նշել է, թե սա «բացահայտ խաբեություն» է ոչ միայն եվրասիական ինտեգրման գործընկերների, այլև «հենց հայ բնակչության» նկատմամբ։ Ըստ Ֆադեևի՝ «ցատկ դեպի Եվրոպա» դիրքորոշման «սոցիալ-տնտեսական հետևանքները թաքցվում են Հայաստանի քաղաքացիներից», իսկ արտահանման ներկայիս դժվարությունները «ներկայացվում են որպես Մոսկվայի կողմից սահմանված ինչ-որ սահմանափակումներ»։

Նա նշել է, թե Մոսկվան, իբր, սահմանափակումներ չի կիրառում հայկական արտահանման վրա, չնայած որոշակի կատեգորիաների ապրանքների հետ կապված կան որակի խնդիրներ։

«Արտահանման հետ կապված ներկայիս դժվարությունները ներկայացվում են որպես Մոսկվայի կողմից ինչ-որ սահմանափակումներ, բայց մենք պետք է հասկանանք, որ դրանք մեր սահմանափակումները չեն։ Հայաստանի ղեկավարությունն ինքը հրապարակայնորեն խոստովանել է, որ որոշակի կատեգորիաների ապրանքների որակի հետ կապված մի շարք խնդիրներ կան»,- ասել է Ֆադեևը՝ նշելով, թե դա իրականություն է, որը սպասվում է երկրին ավանդական կապերի խզման դեպքում։

Ֆադեևը նաև հավելել է, թե արևմտյան երկրների հետ համագործակցության վերաբերյալ Երևանի կողմից ստորագրված հռչակագրերը, նրա բնորոշմամբ, «իրավաբանորեն պարտավորեցնող չեն»՝ ի տարբերություն հայ-ռուսական պայմանագրերի։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

Նշվում է, որ Բիլյաջարի կայարանից ուղարկված բեռի ընդհանուր քաշը 979 տոննա է։

Մինչ օրս Ռուսաստանից Հայաստան Ադրբեջանի տարանցիկ ճանապարհով մատակարարվել է ավելի քան 36,000 տոննա ցորեն, շուրջ 9,000 տոննա պարարտանյութ, 1,136 տոննա պրոպան, 133 տոննա ալյումին, 414 տոննա անտրացիտ և 67,000 տոննա փայտանյութ։

Բացի այդ, Ադրբեջանից Հայաստան արտահանվել է մոտավորապես 15,000 տոննա դիզելային վառելիք և 5,000 տոննա AI-92 ու AI-95 բենզին։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

«ԵՏՄ-ի և Հայաստանի միջև հարաբերություններում զարգացող իրավիճակը կանխատեսելի էր։ Մենք վերջին երեք-չորս տարիների ընթացքում մեր հայ գործընկերներին ասում էինք, որ նման ռիսկեր կան, մասնավորապես, առևտրաշրջանառության անկման ռիսկը»,- նշել է Ռուսաստանի փոխվարչապետը։

Ըստ նրա՝ առևտրաշրջանառությունը կշարունակի նվազել։

«2024 թվականին Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև առևտրաշրջանառությունը հասել էր ռեկորդային մակարդակի՝ շուրջ 12 միլիարդ դոլարի, որը հսկայական թիվ է։ Անցյալ տարի այն նվազել է՝ հասնելով մինչև շուրջ 8 միլիարդ դոլարի։ Այս տարի առևտրաշրջանառության դրամատիկ նվազում է արձանագրվում․ այն նվազել է շուրջ երկու երրորդով՝ 2025 թվականի մակարդակի համեմատ։ Իրավիճակն այնպիսին է, որ այն ակնհայտորեն կշարունակի նվազել»,- հավելել է Օվերչուկը։

Նշենք, որ վերջին ամիսներին ռուսական կողմն արգելափակել է հայկական բազմաթիվ ապրանքների մատակարարումը՝ տարբեր պատճառաբանություններով։

Նախօրեին էլ հայտնի դարձավ, որ  ՌԴ-ն արգելափակել է ՀՀ-ից ավելի քան 70,000 շիշ խմելու ջրի և գազավորված ըմպելիքների վաճառքը։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

Իսկ քանի՞ անգամ է այդ նույն ձեթն օգտագործվում հանրային սննդի կետերում, որտեղ մեզանից շատերը պարբերաբար սնվում են։ Նույն այս կարկանդակները կամ կարտոֆիլի ֆրին ի՞նչ ձեթի մեջ են տապակվում, ի՞նչ է արվում արդեն թափոնի վերածված ձեթը և կա՞, արդյոք, պետական վերահսկողություն։

Այս հարցերն են Factor TV-ի այս փաստաքննության առանցքում։

Չկա կարգավորում՝ չկա՞ խնդիր

Մեր երկրում ի՞նչն է շատ՝ սնվելու վայրերը։ Ուր էլ գնաք՝ քաղաքներ, գյուղեր, սարի գագաթին, թե ձորում, կգտնեք մի ռեստորան, որ կառաջարկի տարաբնույթ խորտիկներ։ Հայաստանում կա հանրային սննդի 7925 օբյեկտ: Դրանցից 3105-ը գործում են Երևանում, իսկ 4820-ը՝ մարզերում։

Այս սննդի կետերում տարեկան գոյանում է միջինում 7500-8000 տոննա սննդային թափոն։ 

Թե ինչքա՞ն է օգտագործված ձեթի ծավալը, հայտնի չէ։ Շրջակա միջավայրի նախարարությունը նման տվյալ չի տրամադրում։

Իսկ գուցե մեզ այս հարցում կարող են օգնել ա՞յլ կառույցներ։ Օրինակ՝ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը։ Այն պարբերաբար հայտարարություններ է հրապարակում սնունդ արտադրող կազմակերպությունների գործունեությունը կասեցնելու մասին՝ անվտանգության, սանիտարահիգիենիկ նորմերի խախտումների պատճառով։

Սակայն պարզվում է՝ սննդի կետերում օգտագործվող ձեթի վերաբերյալ ստուգումները գործնականում սահմանափակվում են միայն փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ, իսկ թե, օրինակ, նույն ձեթով ինչ քանակի սնունդ է տապակվում, ֆրիտյուրի մեջ ձեթն ինչ վիճակում է, այս հարցերը դուրս են վերահսկողությունից։

Այսպես, Factor TV-ն քաղաքացիներից ստացած ահազանգերի հիման վրա այցելեց մի շարք սննդի կետեր։ Որոշ վայրերում ֆրիտյուրի մեջ գտնվող ձեթն ակնհայտորեն մուգ, սևացած և վառված տեսք ուներ։

Factor TV-ն դիմեց Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնին՝ խնդրելով ստուգել այդ սննդի կետերում օգտագործվող բուսական յուղի որակը։

Պատասխանն անսպասելի էր․ «Բուսական յուղի բազմակի օգտագործման հարցերը որևէ նորմատիվ իրավական ակտերով կամ փաստաթղթերով չեն կանոնակարգվում։ Լաբորատոր փորձարկում կարող է իրականացվել բուսական յուղերի նկատմամբ, անվտանգության և որակի ցուցանիշների գնահատմամբ՝ համաձայն ԵՏՄ գործող իրավական ակտերի, սակայն բազմակի օգտագործված բուսական յուղերի փորձարկման դեպքում լաբորատորիան չի կարող տրամադրել համապատասխանության կամ անհամապատասխանության վերաբերյալ եզրակացություն, քանի որ ԵՏՄ գործող տեխնիկական կարգավորումները վերաբերում են նոր (չօգտագործված) բուսական յուղերին։ Միջազգային լաբորատոր պրակտիկայում կիրառվում են օգտագործված բուսական յուղերի գնահատման ցուցանիշներ (օրինակ՝ պոլիմերացված տրիգլիցերիդների պարունակության որոշում), սակայն տվյալ պահին նշված ցուցանիշը չի ներառվում «Հանրապետական բուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հավատարմագրման ոլորտում և դրանց վերաբերյալ փորձարկումներ չեն իրականացվում հավատարմագրված շրջանակում»։

Այսինքն՝ Հայաստանում չկա սահմանված պահանջ, թե նույն ձեթով քանի անգամ կարելի է սնունդ պատրաստել։ Տեսչական մարմինը կարող է ստուգել միայն այն ցուցանիշները, որոնք հնարավոր է լաբորատոր փորձարկել, իսկ հենց ֆրիտյուրի մեջ գտնվող սևացած ձեթից նմուշառում գործնականում չի իրականացվում։ Տեսչական մարմինն ընդամենը հետևում է՝ արդյո՞ք ռեստորանը կամ սննդի կետն օգտագործված ձեթը տեղավորել է համապատասխան փակ, մաքրման ենթակա բեռնարկղերում, թե՞ ոչ։

Factor TV-ն Էկոնոմիկայի նախարարությունից պարզեց, որ բուսական յուղի օգտագործման տևողության ու դրա որակի ստուգման վերաբերյալ տեսչական մարմնին լիազորությամբ օժտելու հարցը նոր միայն քննարկման փուլում է։

Ստացվում է՝ ձեթի օգտագործման տևողությունն ու ինտենսիվությունը թողնված է տնտեսվարողի խղճին։

ԵՄ պահանջներն ու հայկական իրականությունը

Եվրոպական մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Իտալիայում, Ավստրիայում, Նիդերլանդներում, հանրային սննդի օբյեկտներում օգտագործվող տապակման ձեթի որակը գնահատվում է հատուկ ցուցանիշներով (TPC/TPM)։ Սահմանված շեմը գերազանցելու դեպքում ձեթը պետք է փոխարինվի։ Իսկ արդեն թափոնի վերածված ձեթի յուրաքանչյուր կաթիլ պետք է պահպանվի, հավաքվի ու անցնի վերամշակում․ օրինակ՝ նույն Բելգիայում կամ Գերմանիայում, կանոնների խախտումը հանգեցնում է տուգանքների, ընդհուպ՝ խոհանոցի փակման։ 

Օգտագործված բուսայուղը համարվում է կարևոր երկրորդային հումք, որն օգտագործվում է, օրինակ, կենսավառելիքի (բիոդիզել) կամ կայուն ավիացիոն վառելիքի արտադրության համար։ Սա նաև էկոլոգիական լուրջ միջոցառում է, քանի որ թափոնների վրա հիմնված բիոդիզելի արտադրությունն ավելի քան 90%-ով կրճատում է ջերմոցային գազերի արտանետումը։ Այդ պատճառով ԵՄ-ն սահմանում է դրա հավաքման, տեղափոխման, պահպանման, նույնիսկ ներմուծման և վերահսկման խիստ կանոններ։

Հայաստանում նման համակարգ ներդրված չէ։ ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրով (CEPA) Հայաստանը ստանձնել է թափոնների կառավարման պարտավորություններ, մասնավորապես, պարտավորվել է իր օրենսդրությունը մոտեցնել ԵՄ ակտերին, այդ թվում՝ թափոնների կառավարման, վտանգավոր թափոնների, աղտոտման կանխարգելման, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ոլորտներում։ Օրենսդրական փոփոխությունները հիմնականում կատարվել են, իսկ ահա թափոններ փոխադրելու իրավունք ունեցողների ռեեստր փաստացի դեռևս չի ստեղծվել։

Չվերահսկվող վտանգավոր թափոնը

Օգտագործված բուսական յուղը 4-րդ դասի վտանգավոր թափոն է։ Դրա բազմակի օգտագործումը հանգեցնում է ձեթի քիմիական կառուցվածքային փոփոխությունների, որի հետևանքով առաջանում են վտանգավոր, քաղցկեղածին նյութեր։ Խոտանման ենթակա ձեթը չի կարելի լցնել կոյուղի, թափել բնության մեջ կամ այրել։ Այն աղտոտում է հողն ու ջուրը, իսկ կենդանիների կեր դառնալու դեպքում վերադառնում է մարդու սննդային շղթա։ Օգտագործված ձեթը պետք է հավաքել փակ տարաներում և հանձնել մասնագիտացված կազմակերպության՝ վերամշակման կամ հեռացման համար։

«Թափոնների մասին» ՀՀ օրենքը պահանջում է, որ նման թափոններով զբաղվող ընկերությունները լիցենզավորված լինեն։

Շրջակա միջավայրի նախարարությունից Factor TV-ին հայտնեցին՝ սննդի կետերում օգտագործված ձեթի վնասազերծման իրավունք ունեցող կազմակերպություններ Հայաստանում գրանցված չեն։ Միաժամանակ, առանց լիցենզիայի նման գործունեությամբ զբաղվելը ենթակա է տուգանքի։

Մինչդեռ, ոլորտում փաստացի գործում են օգտագործված ձեթ հավաքող ընկերություններ, որոնք այն արտահանում են վերամշակման նպատակով։ Այդ կազմակերպությունների մասին ՇՄՆ-ն, փաստորեն, տեղյակ չէ։ Այսինքն՝ օրենքի պահանջն առկա է, բայց դրա կիրառումը՝ ոչ լիարժեք։

Ինչ է տեղի ունենում հավաքված ձեթի հետ

Հայաստանում հավաքված օգտագործված ձեթը հիմնականում արտահանվում է Եվրոպա՝ Բելգիա, Պորտուգալիա, Ավստրիա, Իսպանիա, Նիդերլանդներ և այլն, որտեղ այն վերամշակվում և օգտագործվում է բիոդիզելի արտադրության մեջ։ 2023 թվականից սկսված արտահանման ծավալները հետզհետե ավելացել են՝ 2025-ին հասնելով 748 տոննայի։

Հայաստանում սննդի կետերից օգտագործված ձեթը ձեռք է բերվում 1 կիլոգրամը 300-350 դրամով, Եվրոպայում այն վաճառվում է 390-470 դրամով։

Արտահանողները 2-ն են՝ «Բիո օյլ» և «Պոիլ Առմ» ՍՊԸ-ները, երկուսի սեփականատերերն էլ հիմնականում օտարերկրացիներ են։

«Բիո օյլ»-ը Հայաստանում գրանցվել է 2022 թվականի ապրիլի 8-ին, ըստ պետական ռեգիստրի՝ սեփականատերերը 5-ն են՝ Վրաստանի քաղաքացիներ Նիկոլոզ Նեբուլիշվիլի (45,9%), Մուրման Պատարաիա (5,1%), և ՀՀ քաղաքացիներ Մկրտիչ Շաքարյան (16%), Ալբինա Օգանեզովա (17%), Ալլա Նալբանդյան (16%): «Բիո օյլ»-ը փոխկապակցված է Վրաստանում գործող համանուն ընկերության հետ։

«Պոիլ Առմ» ՍՊԸ-ն, ՀՀ պետական ռեգիստրի համաձայն, գրանցվել է 2023-ի հունիսի 14-ին, միակ հիմնադիրը Լիբանանի քաղաքացի Փոլ Խուրին է։ Ընկերությունը Լիբանանում գործող «PoilGroup»-ի դուստր ձեռնարկությունն է։ Դրա կայքում նշված է, որ «վերածվել է գործունեության լայն ցանցի ևս 8 շուկաներում՝ Հորդանան, Եգիպտոս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Հայաստան, Վրաստան և Ֆրանսիա»։

«Բիո օյլ»-ից Factor TV-ին հայտնեցին, որ Հայաստանում աշխատում են միջազգային  ISCC (International Sustainability and Carbon Certification) սերտիֆիկատով, և դիմում են պատկան մարմիններին՝ նաև տեղական լիցենզիա ստանալու համար։

ISCC միջազգային սերտիֆիկացման համակարգ է, որը հավաստում է, որ հումքի հավաքումը, վերամշակումը և մատակարարման շղթան համապատասխանում են կայունության և հետագծելիության պահանջներին։

«Մինչև մեր ընկերության գալը հայկական շուկա, Երևանում ինչ-որ չափով արդեն ձևավորված էր օգտագործված ձեթի շուկա, որը, կարող եմ ասել, 100% ստվերային էր: Կային անհատներ, որոնք սահմանափակ քանակով օգտագործված ձեթը ձեռք էին բերում սննդի կետերից, ընդ որում՝ կանխիկ ձևով, և վերավաճառում էին ֆերմերային տնտեսություններին: Մենք կարողացանք մինչև այս պահը շուրջ 336 միլիոն դրամը ստվերից հանել, բերել հարկային դաշտ: Մեր հաշվարկներով՝ այս պահին Հայաստանում հավաքագրվում է մեկ երրորդ մասը այն ամենի, ինչ պետք է հավաքագրվի»,- Factor TV-ի հետ զրույցում ասաց «Բիո օյլ» ՍՊԸ-ի ներկայացուցիչ Պավլե Օգանեզովը։

Ոլորտում հնարավոր մրցակցային խնդիրները գրավել են նաև Մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովի ուշադրությունը․ «Հանրային սննդի օբյեկտներից օգտագործված ձեթի հավաքագրման ոլորտում այժմ իրականացվում է նախնական ուսումնասիրություն՝ ոլորտում առկա տնտեսական մրցակցությանն առնչվող խնդիրները բացահայտելու նպատակով»։

Factor TV-ն երկրորդ արտահանողից՝ «Պոիլ Առմ» ընկերությունից փորձեց պարզել՝ ինչպես են աշխատում տնտեսվարողների հետ՝ կանխի՞կ, թե՞ անկանխիկ եղանակով, սակայն նախապես համաձայնեցված հարցազրույցն ընկերության տնօրեն Ժորժ Քանաան Նապիլին չեղարկեց, իսկ գրավոր հարցումն անպատասխան թողեց։

ՊԵԿ-ն այս ընկերություններում ստուգումներ չի իրականացրել։

Ուշագրավ է, որ նույն ոլորտում նույնատիպ աշխատանք իրականացնող ընկերություններն աշխատում են տարբեր հարկման դաշտերում՝ «Բիո օյլ»-ը՝ ԱԱՀ, «Պոիլ Առմ»-ը՝ շրջանառության հարկի։ Եթե ԱԱՀ-ն 20% է, շրջանառության հարկը՝ 10%: 

Factor TV-ն նաև հանրային սննդի ընկերություններից հետաքրքրվեց, թե ինչ են անում օգտագործված ձեթն ու ինչ եղանակով են աշխատում հավաքող ընկերությունների հետ՝ կանխի՞կ, թե՞ անկանխիկ։ Սակայն 10 ընկերություններից հարցումներին պատասխանել է ընդամենը 1-ը՝ «Կովկաս պանդոկը»։ Ընկերության տնօրեն Կարեն Ալոյանը նշել է, որ ամսական միջինում օգտագործվում է 650 լիտր բուսական յուղ, օգտագործումից հետո թափոնը վաճառվում է «Բիո օյլ» ՍՊԸ-ին՝ անկանխիկ:

Ստացվում է՝ ոլորտում կա թափանցիկության խնդիր, որի մասին վերահսկող պետական կառույցը տեղյակ է, սակայն զուտ թղթաբանության պատճառով խնդիրը լուծում չի ստանում։

Պետական մարմինների պատասխաններից երևում է, որ օգտագործված ձեթի շրջանառության ամբողջական պատկերը պետությունը չունի։ Որոշ տվյալներ պարզապես հնարավոր չէ առանձնացնել գործող հաշվառման համակարգերով, ինչի հետևանքով ոլորտի մի մասը մնում է վերահսկողությունից դուրս։

Այսպիսով՝ մեր փաստաքննության արդյունքում պարզվեց մի տարօրինակ իրավիճակ․

-Հայաստանում օգտագործված բուսական յուղն օրենքով համարվում է վտանգավոր թափոն, սակայն չկա հստակ մեխանիզմ, թե ով և ինչպես պետք է վերահսկի դրա օգտագործումը, հավաքումն ու վերջնական ճակատագիրը։

–սննդի կետերում փաստացի չի ստուգվում, թե քանի անգամ է նույն ձեթն օգտագործվում։

–պետությունը նշում է, որ օգտագործված ձեթի վնասազերծման իրավունք ունեցող լիցենզավորված կազմակերպություններ չկան, մինչդեռ նույն այդ ձեթը հարյուրավոր տոննաներով արտահանվում է Եվրոպա,

– վտանգավոր թափոնը Հայաստանում կա, շուկան կա, արտահանումը կա, բայց ամբողջ համակարգի նկատմամբ պետական լիարժեք  վերահսկողություն՝ ոչ։

Մանրամասները՝ տեսանյութում։

Գայանե Խաչատրյան

Նշվում է, որ վաղը ցորենով բեռնված վագոնները կմեկնեն Բիլյաջարի կայարանից։ Այլ մանրամասներ չեն հաղորդվում։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի

Ամերիաբանկի Investor’s Day հերթական միջոցառման շրջանակում ամփոփվել են 2026 թվականի առաջին կիսամյակի կապիտալի շուկաների զարգացումները, ներկայացվել միտումներն ու ներդրումային հնարավորությունները:

«Մի բան է, երբ դու ինքնուրույն ես հետազոտություն անում, որոշում, թե որ արժեթուղթն առնես, երբ առնես, մի բան է, երբ ինչ-որ տեղ քեզ այդ ամենը խտացված մատուցում են և մատուցում են պրոֆեսիոնալները»,- ասաց միջոցառման մասնակիցներից Նարեկ Ասպատուրյանը։

Investor’s Day-ն Ամերիաբանկի նախաձեռնած ամենամսյա միջոցառումների շարք է, որի նպատակն է՝ միավորել ներդրումներով հետաքրքրված մարդկանց, նպաստել փորձի փոխանակմանն ու ներդրումային մշակույթի զարգացմանը Հայաստանում։ Առաջին հանդիպումը կայացել է 2025 թվականի սեպտեմբերին, իսկ 11-րդ Investor’s Day միջոցառման ընթացքում ոչ միայն ամփոփել են կապիտալի շուկաների կատարողականները, այլև խոսել Ամերիաբանկի ներդրումային խորհրդատվական թիմի կողմից մշակվող պատրաստի պորտֆելների ու ներդրումային գաղափարների մասին:  

«Ունենք 20-ից ավելի ներդրումային գաղափարներ։ Մեծ մասը բավականին դրական կատարողական է ունեցել: Կան ներդրումային գաղափարներ, որոնք մեկ տարվա ընթացքում 100%-ից ավելի կատարողական են ունեցել։ Մենք նկատել ենք, որ ներդրումային գաղափարները նպաստել են, որ մեր հարթակն ավելի շատ մարդ սկսի օգտագործել, հետաքրքրվել, մտնել կարդալ և, իհարկե, վերջում ներդրումներ կատարել»,- նշեց Ամերիաբանկի ֆինանսական շուկաների գլխավոր վերլուծաբան Գուրգեն Այվազյանը։

Մասնակիցների խոսքով՝ Investor’s Day միջոցառման շրջանակում հանդիպումները ոչ միայն նոր գիտելիքներ են տալիս, այլև օգնում են ավելի վստահ կողմնորոշվել ներդրումների աշխարհում։ 

«Մասնակցել եմ գրեթե բոլոր Investor’s Day միջոցառումներին: Ամեն անգամ նոր գիտելիքներ եմ ձեռք բերում, հասկանում եմ, թե ինչ չգիտեմ, ինչի վրա է պետք կենտրոնանալ և ընդհանուր շատ դրական տպավորություններով, նոր մտքերով, գաղափարներով դուրս եմ գալիս»,- ընդգծեց մասնակից Ջեմմա Կարապետյանը։

Շուրջ 50 ֆինանսական շուկաների ավելի քան 70 հազար արժեթուղթ, այդ թվում՝ եվրոբոնդեր, հնարավոր է ձեռք բերել Ամերիաբանկի ներդրումային հարթակով՝ MyInvest-ով։ Միջոցառման շրջանակում ներկայացվեց նաև MyInvest-ի նոր՝ պարբերական ներդրումներ անելու հնարավորությունը։ Նոր գործիքի միջոցով կարելի է ներդրումներն իրականացնել ավտոմատ եղանակով, նախընտրած արժեթղթերում, ցանկացած գումարի չափով և ավելի ցածր միջնորդավճարով․ մեկ ԱՄՆ դոլար՝ նախկին հինգի փոխարեն։

Ամերիաբանկի ներկայացուցիչների խոսքով՝ պարբերական ներդրումները կարող են օգնել նաև շուկայի տատանումների պայմաններում։ 

MyInvest հարթակում գործում է MyInvest Academy-ն՝ ներդրումներով հետաքրքրվողների համար նախատեսված անվճար հայալեզու կրթական բաժինը, որը հնարավորություն է տալիս քայլ առ քայլ ծանոթանալ ներդրումների հիմունքներին՝ պարտատոմսերից և բաժնետոմսերից մինչև ներդրումային ֆոնդեր, ոսկի և նավթ։ 

Investor’s day միջոցառումները տեղի են ունենում յուրաքանչյուր ամսվա վերջին հինգշաբթի, մասնակցությունն անվճար է՝ նախնական գրանցումով:

Մանրամասները՝ տեսանյութում։

Արփի Հակոբյան

Արգելափակումը վերաբերում է «Բջնի» (BJNI) բուժական սեղանի հանքային խմելու ջրի, «Պրոստո Ազբուկա» բնական խմելու ջրի (այդ թվում՝ մանկական), ինչպես նաև «Մոխիտո» ոչ ալկոհոլային գազավորված ըմպելիքների առանձին խմբաքանակներին։

«Ներկայում Ռոսպոտրեբնադզորի կողմից նշված խմբաքանակների իրացումն արգելված է ինչպես մանրածախ, այնպես էլ առցանց վաճառքի միջոցով՝ մինչև բոլոր անհրաժեշտ ստուգումների ավարտը։ Մակնշման համակարգը ինտեգրված է երկրի յուրաքանչյուր դրամարկղային համակարգի հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս անմիջապես գործարկել սպառողների պաշտպանության մեխանիզմը»,- նշել է Առաջադեմ տեխնոլոգիաների զարգացման կենտրոնի գլխավոր տնօրենի տեղակալ Ռևազ Յուսուպովը։

Նա հավելել է, թե 2026 թվականի սկզբից «Честный знак» համակարգը, իբր, կանխել է պիտանելիության ժամկետների և պարտադիր պահանջների խախտումներով արտադրված 48 միլիոն շիշ խմելու ջրի վաճառքը։

Արգելափակման պատճառը Ռուսաստանի քաղաքացիների կյանքի և առողջության համար հնարավոր վտանգի առաջացումն է եղել։ Մամուլի ծառայության ներկայացուցչի խոսքով՝ արտադրողները, իբր, խախտել են արտադրանքի նկատմամբ սահմանված պարտադիր պահանջները։ Միաժամանակ, նշվել է, որ արգելափակումը վերաբերում է միայն որոշակի ամսաթվերի արտադրված խմբաքանակներին և չի տարածվում մնացած արտադրանքի վրա։

Այս տարվա ապրիլի 28-ին «Честный знак» համակարգը, Ռոսպոտրեբնադզորի հանձնարարությամբ, արգելափակել էր Հայաստանից մատակարարվող «Ջերմուկ» գազավորված ջրի վաճառքը։

Ըստ Յուսուպովի՝ շրջանառության մեջ էր 338 հազար շիշ արտադրանք։ Ռոսպոտրեբնադզորում իրենց պահանջը բացատրել են, իբր, «ՌԴ քաղաքացիների կյանքի և առողջության համար հնարավոր վնասի կանխարգելման նպատակով անհապաղ միջոցներ ձեռնարկելու անհրաժեշտությամբ»։

Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի