ԱՄՆ-ը ձգտում է Հայաստան-Ադրբեջան տարանցիկ համաձայնագիրը վերածել ներդրումային հնարավորության․ ինչ է քննարկվել Նյու Յորքում TRIPP-ի հետ կապված

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը փորձում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ ձևավորված նոր հնարավորությունը վերածել ավելի շոշափելի նախագծի՝ տրանսպորտային միջանցքի, որը Կենտրոնական Ասիան և Հարավային Կովկասը կկապի արևմտյան շուկաների հետ, ինչպես նաև ներդրումային հնարավորություն կստեղծի ամերիկյան ընկերությունների համար։

Սեպտեմբերի 23-ին Նյու Յորքում տարածաշրջանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ու ավելի քան 40 ընկերությունների ղեկավարներ հավաքվել էին՝ քննարկելու «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP) նախագծի հաջորդ քայլերը։ Այն Վաշինգտոնի՝ Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների նոր հնարավորությունը տարածաշրջանային առևտրի և ներդրումների ընդլայնման վերածելու ջանքերի առանցքային բաղադրիչներից է։ Այս մասին ասվում է Ազատություն ռադիոկայանի անդրադարձում։

ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովի շրջանակում անցկացված միջոցառմանը մասնակցել են ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Սթիվ Ուիթկոֆը, ինչպես նաև Մոնտանա նահանգից հանրապետական սենատոր Սթիվ Դեյնսը, Հայաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և Կենտրոնական Ասիայի հինգ պետությունների ներկայացուցիչները։

Այժմ, ըստ հրապարակման, գլխավոր մարտահրավերը քաղաքական պայմանավորվածությունը երկաթի, ասֆալտի և ներդրումների վերածելն է։ Շինարարական աշխատանքները դեռևս չեն սկսվել,  ուսումնասիրություններն ընթացքի մեջ են, իսկ խոշոր պայմանագրերի համար ընկերությունների մրցակցությունը, ինչպես ակնկալվում է, կսկսվի միայն 2026 թվականի վերջին կամ 2027-ի սկզբին։ Վաշինգտոնը TRIPP-ը պատկերացնում է որպես հարավային Հայաստանի տարածքով անցնող բազմամոդալ միջանցք, որն Ադրբեջանը կկապի Նախիջևանի էքսկլավի հետ՝ միաժամանակ ստեղծելով ավելի լայն արևելք-արևմուտք կապ Հարավային Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և արևմտյան շուկաների միջև։

Նշվում է, որ առաջարկվող հայկական հատվածն ընդամենը շուրջ 43 կիլոմետր երկարություն ունի, սակայն այն նպատակ ունի լուծել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տասնամյակներ տևած հակամարտության ընթացքում ծագած ամենավիճահարույց խնդիրներից մեկը․ ինչպես միացնել Ադրբեջանի հիմնական մասը Նախիջևանի հետ՝ Հայաստանի տարածքով։ Լրատվամիջոցը գրում է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը երկու խոշոր պատերազմ են վարել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ՝ միջազգայնորեն Ադրբեջանի մաս ճանաչված տարածքի, որտեղ տասնամյակներ շարունակ գերակշռում էր էթնիկ հայ բնակչությունը։ Ադրբեջանը 2023 թվականին վերականգնել է տարածքի նկատմամբ լիակատար վերահսկողությունը, ինչի հետևանքով էթնիկ հայ բնակչության գրեթե ամբողջությամբ հեռացել է տարածաշրջանից։

Երկու երկրները 2025 թվականի մարտին համաձայնության են եկել խաղաղության պայմանագրի տեքստի շուրջ, սակայն վերջնական համաձայնագիրը դեռևս չեն ստորագրել։ Հինգ ամիս անց Սպիտակ տանը կայացած գագաթնաժողովի ընթացքում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրել էին ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ մշակված համատեղ հռչակագիր, որի նպատակն էր վերջ դնել տասնամյակներ շարունակվող հակամարտությանը և բացել տարածաշրջանային տրանսպորտային կապերը։ TRIPP-ը ձևավորվել է այդ պայմանավորվածության հիման վրա։ TRIPP-ը նախատեսված է Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի միջև անխոչընդոտ տարանցում ապահովելու համար՝ միաժամանակ պահպանելով Հայաստանի ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունն ու իրավազորությունը։ Սա քաղաքականապես կարևոր դրույթ է՝ հաշվի առնելով երթուղու նկատմամբ վերահսկողության շուրջ երկար տարիներ շարունակվող վեճերը։

Ծրագիրը կիրականացվի ամերիկա-հայկական ընկերության կողմից, որում Միացյալ Նահանգները կունենա վերահսկիչ փաթեթ․ սա Վաշինգտոնին զգալի դեր կապահովի ռազմավարական նշանակություն ունեցող մի տարածաշրջանում, որտեղ Ռուսաստանն ավանդաբար մեծ ազդեցություն է ունեցել։ Ըստ ծրագրի՝ հայկական հատվածը ժամանակի ընթացքում կներառի երկաթուղային և ավտոճանապարհային կապեր, ինչպես նաև էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքներ։

Խաղաղության գործարքից մինչև առևտրային երթուղի

Ուիթկոֆը Փաշինյանին և Ալիևին վերագրել է այն գիտակցումը, որ խաղաղության համաձայնագիրը տասնամյակներ շարունակվող հակամարտությանն այլընտրանքային, ավելի լավ լուծում է առաջարկում։

«Ի տարբերություն աշխարհի բազմաթիվ այլ հակամարտությունների, որոնց ականատեսն ենք մենք, այստեղ համաձայնության հասնելու համար անհրաժեշտ բոլոր պայմանները կային»,- ասել է Ուիթկոֆը՝ երկու առաջնորդներին բնութագրելով որպես «չափազանց պրագմատիկ և հասուն»։

Նա նաև Թրամփին է վերագրել գործընթացն առաջ մղելու գործում ունեցած դերը՝ այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ պաշտոնյաները պարզել են, որ Երևանի և Բաքվի միջև շփումները դադարել են առաջընթաց արձանագրել։

Սակայն Նյու Յորքում միջոցառմանն ուշադրության կենտրոնում այն հարցն է եղել՝ արդյո՞ք դիվանագիտական այս հնարավորությունն այժմ կարող է տնտեսական օգուտներ ապահովել։ Ուիթկոֆն ասել է, որ TRIPP-ի տնտեսական նշանակությունն ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում, քանի որ պաշտոնյաներն ու ընկերությունները ուսումնասիրում են դրա հնարավոր դերը միջազգային մատակարարման շղթաներում։

«Այժմ բոլորը կենտրոնացած են տարանցման և շուկա ապրանքների արագ մատակարարման վրա»,- ասել է նա՝ վկայակոչելով գնահատականները, որոնց համաձայն՝ երթուղին կարող է որոշ առևտրային փոխադրումների տևողությունը կրճատել մինչև երեք շաբաթով։

TRIPP-ը կարող է միանալ Անդրկասպյան կամ «Միջին միջանցքի» ավելի լայն ցանցին՝ արևելք-արևմուտք ձգվող երթուղուն, որով Չինաստանի և Կենտրոնական Ասիայի միջև ապրանքները Կասպից ծովով, Հարավային Կովկասով և այնուհետև դեպի Եվրոպա են տեղափոխվում։ Երթուղու նկատմամբ հետաքրքրությունն աճել է, քանի որ կառավարություններն ու բիզնեսները ձգտում են այլընտրանքներ գտնել Ռուսաստանի տարածքով անցնող ավանդական տարանցիկ ուղիներին։

Ուիթքոֆն ասել է՝ ակնկալում է, որ նախագիծը, հատկապես՝ Հայաստանում, «հսկայական ներդրումներ» կգեներացնի։

Սեպտեմբերի 23-ին Նյու Յորքում առանձին ելույթ ունենալով՝ Փաշինյանն ասել էր, որ TRIPP-ի իրականացումը «լիովին կբացի» տարածաշրջանային փոխկապակցվածության հնարավորությունները և Հայաստանի ու նրա տնտեսության համար «նոր դարաշրջան կբացի»։

Սակայն առայժմ միջանցքը հիմնականում մնում է թղթի վրա։ ԱՄՆ Պետքարտուղարության տվյալներով՝ ինժեներական և տեխնիկատնտեսական հիմնավորման ուսումնասիրությունների շրջանակում ուսումնասիրվում է առաջարկվող երկաթուղային երթուղին, ներառյալ՝ տեխնիկական, բնապահպանական և սոցիալական գործոնները։ Առանձին նախնական ուսումնասիրությամբ դիտարկվում է տրանսպորտային կապերի երկայնքով էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների տեղակայման հնարավորությունը։

Պաշտոնյաներն ակնկալում են, որ երկաթուղու տեխնիկատնտեսական հիմնավորման աշխատանքները կավարտվեն 2026 թվականի վերջին կամ 2027 թվականի սկզբին, որից հետո ընկերությունները կկարողանան մասնակցել պայմանագրերի մրցույթներին։ Երկաթուղու շինարարությունը կտևի առնվազն ևս 18 ամիս, մինչդեռ էլեկտրական կապերը հնարավոր է սկսեն գործել արդեն 2027 թվականին։

ԱՄՆ կապիտալի ներգրավում

Վաշինգտոնը նաև ֆինանսական և կորպորատիվ կառույցներ է ձևավորում՝ այս ծրագրերը ներդրումային նախագծերի վերածելու նպատակով։ ԱՄՆ-ն ու Հայաստանը ստեղծում են TRIPP-ի զարգացման ընկերություն՝ համատեղ ձեռնարկություն, որում, ինչպես ակնկալվում է, Վաշինգտոնը կունենա բաժնեմասերի մեծամասնությունը, իսկ ընկերությունը կվերահսկի ենթակառուցվածքների զարգացումն ու մրցութային գործընթացները։ Առանձին՝ Տրանսկասպյան ձեռնարկությունների հիմնադրամը նախատեսված է մասնավոր կապիտալ ներգրավելու համար՝ ավելի լայն տարածաշրջանում փոխկապակցվածության նախագծերը ֆինանսավորելու նպատակով։

«Ատլանտյան խորհրդի» (Atlantic Council) Եվրասիա կենտրոնի փոխտնօրեն Էնդրյու Դ’Անիերին նշել է, որ այս երկու նախաձեռնությունները վկայում են ԱՄՆ-ի կողմից ավելի խորը տնտեսական ներգրավվածության մասին։ «TRIPP-ի առաջմղումը և Անդրկասպյան ձեռնարկությունների հիմնադրամի (Trans-Caspian Enterprise Fund) հայտարարումը՝ տարածաշրջանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների և ԱՄՆ խոշոր ընկերությունների ներկայությամբ, հստակ ազդանշան են տալիս, որ Ամերիկան ​​լուրջ մտադրություններ ունի։ TRIPP-ն ավելի դանդաղ առաջ կընթանա՝ հաշվի առնելով նախագծի տեխնիկական բարդությունն ու աշխարհաքաղաքական զգայունությունը»,- ասել է նա։

Այս զգայուն հարցերը շատ ավելի լայն շրջանակ ունեն, քան միայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը։ Հարավային Կովկասը Եվրոպան կապում է Կենտրոնական Ասիայի հետ մի տարածաշրջանում, որտեղ Ռուսաստանը, Չինաստանը, Իրանը և Թուրքիան ունեն նշանակալի շահեր։

Պաշտպանության ժողովրդավարությունների հիմնադրամի (FDD) տնտեսական և ֆինանսական ուժի կենտրոնի հետազոտական վերլուծաբան Անջելա Հովարդն ասել է, որ ԱՄՆ-ի աջակցությամբ իրականացվող ենթակառուցվածքային նախագծերը կարող են ստեղծել առևտրային նոր կապեր՝ միաժամանակ նվազեցնելով կախվածությունը Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող կամ դրա ազդեցության տակ գտնվող երթուղիներից։

«Կովկասում ԱՄՆ-ի ներդրումները ամերիկյան ներկայություն են ապահովում դեպի Կենտրոնական Ասիա տանող դարպասում»,- ասել է նա։

Սակայն նա զգուշացրել է, որ ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող նախագծերը կպահանջեն կոռուպցիայի և արտաքին ազդեցության դեմ պաշտպանություն։

«Հետագա առաջընթացի համար խիստ վերահսկողության մեխանիզմներն ու լայնածավալ վերահսկողությունը վճռորոշ նշանակություն կունենան»,- ասել է Հովարդը։

Դեյնսն էլ ասել է, որ Վաշինգտոնը պետք է պահպանի իր ներգրավվածությունը և պնդել, որ տարածաշրջանը պետք է դիտարկել ոչ միայն անցյալի հակամարտությունների տեսանկյունից, այլև որպես առևտրի և ներդրումների պոտենցիալ կենտրոն։

Առայժմ քաղաքական շրջանակը գոյություն ունի, բայց ինժեներական ուսումնասիրությունները, ֆինանսավորումը, մրցույթները և շինարարությունը դեռ առջևում են։ Ինչպես ասել է ԱՄՆ բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկը՝ «Մենք դեռ այդ փուլում չենք»։